Tại làng Nành - tên gọi cũ của làng Ninh Hiệp (Gia Lâm - Hà Nội) ḍng họ Nguyễn Khắc c̣n giữ được một tập đồ họa quư là "Yên sứ tŕnh đồ tập" - tập đồ họa hành tŕnh đi sứ nước Yên từ gần 130 năm trước do cụ tổ đời thứ 10 là quan Phó ngự y Nguyễn Khắc Hoạt để lại.

Người phát hiện ra "Yên sứ tŕnh đồ tập", là ông Nguyễn Khắc Quưnh- hậu duệ đời thứ 13 của cụ Phó. Ông Quưnh năm nay 77 tuổi, là quân nhân về hưu từ hơn 20 năm qua. Ông Quưnh đă bỏ công sức sưu tầm những câu chuyện cũ về làng Nành. Vốn chữ Hán từ nhỏ giúp ông đọc được nhiều gia phả, văn bia và thư tịch Hán Nôm c̣n lưu giữ tại đ́nh chùa trong làng. Những tư liệu quư giá, những câu chuyện độc đáo của ông ngày một nhiều lên. Được sự giúp đỡ của Viện Hán Nôm và các nhà sử học như: Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng... ông Quưnh đă xuất bản được hai cuốn sách là: Văn bia làng Nành và Chuyện cũ làng Nành.

Câu chuyện phát hiện ra tập đồ tŕnh - tạm gọi như vậy - cũng thật ngẫu nhiên. Trong khi đọc lại gia phả của ḍng họ, thấy nói đến chi tiết cụ tổ thứ 10 được vua Tự Đức cử tham gia Đoàn sứ bộ sang nhà Thanh - Trung Quốc, ông nhớ lại hồi bé mỗi khi giỗ cụ Phó, các cụ cao niên thường lấy ra một cuốn sách quư được cất giữ rất cẩn thận ở nhà thờ họ để cho con cháu xem. Cuốn sách này có nhiều h́nh vẽ đẹp về đi công cán sang Trung Quốc của cụ Phó suốt mấy năm trời. Việc đi sứ ngày xưa rất vất vả, chỉ lượt đi đă mất sáu, bảy tháng trời. Các cụ cũng chỉ kể có vậy thôi. Suốt một thời gian dài cũng chẳng có ai trong ḍng họ t́m hiểu xem nội dung của tập đồ tŕnh này là ǵ. Bản thân ông Quưnh cũng chưa có điều kiện đọc kỹ hết tập đồ tŕnh của cụ Phó. Ông bảo trước đây trong nhà cũng biết đây là vật quư, nhưng v́ gần quá nên có lẽ chưa thấy hết giá trị... Nhưng có một chuyện liên quan đến tập đồ tŕnh - theo ông Quưnh - đấy là vào quăng sau năm 1945 khi ông c̣n đang công tác, sau này ông được người nhà nói lại, có một cán bộ về làng làm giấy mượn chép lại cuốn đồ tŕnh để lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử. Nhưng sáu tháng vẫn chưa chép xong, phải quay lại làm giấy mượn mấy tháng nữa mới hoàn thành. Từ đấy không thấy tin tức ǵ về việc nghiên cứu nữa... C̣n chuyện quan Phó ngự y Nguyễn Bá Hoạt và chuyến đi sứ năm ấy - gia phả ḍng họ Nguyễn Khắc - cho biết: Quan Phó ngự y vốn thông minh học giỏi, thông thạo y lư, 31 tuổi được bổ vào Viện Thái y. Nhờ có công chữa bệnh cho Vương phi nên được Tự Đức ban thưởng đồng tiền bạc có dây đeo (như huy chương).

Đấy là vào năm 1876. Hiện đồng bạc này vẫn được ḍng họ Nguyễn Khắc ở làng Nành lưu giữ cẩn thận tại nhà thờ họ. Đồng tiền bạc có niên đại thời Tự Đức (cỡ như đồng bạc Đông Dương của Pháp), gọi là "Tự Đức thông báo" - Vật báu của vua Tự Đức, mặt kia đề "sử dân phú thọ" - nghĩa là giúp dân giàu có và tăng tuổi thọ.

Năm đó, khi mới 38 tuổi, Nguyễn Khắc Hoạt được phong chức Phó viện trưởng Viện Thái y, nên gọi là quan Phó ngự y (ở làng Nành con cháu gọi cụ là cụ Phó). Tháng 6 năm ấy, cụ Phó được cử tham gia Đoàn sứ bộ đi sứ sang nhà Thanh (Trung Quốc) do cụ Bùi Dị làm chánh sứ. Thời gian đi sứ khoảng gần ba năm (tháng 6-1876 đến hết năm 1878) và "Yên sứ tŕnh đồ tập" đă được soạn trên đường đi trong thời gian này. Đây là một tập tư liệu đồ họa, thể hiện cuộc hành tŕnh ngàn dặm của sứ đoàn, qua rất nhiều địa danh ở đất nước Trung Hoa 130 năm trước.

Cuốn gia phả của tộc Nguyễn Khắc làng Nành chỉ ghi mấy ḍng về quan Phó ngự y. Chuyện đi sứ cũng chỉ điểm qua mà thôi. Câu chuyện đi sứ của cụ chỉ c̣n là một kỷ niệm mờ nhạt, không có ǵ đặc biệt và không thể h́nh dung nếu như... ngày nay chỉ đọc gia phả! Nhưng, rất may là cho đến hơn 130 năm sau, Yên sứ tŕnh đồ tập vẫn c̣n giữ được nguyên vẹn. Đây là những ghi chép về cuộc hành tŕnh đi sứ nhà Thanh thời bấy giờ bằng đồ họa. Căn cứ vào tập đồ tŕnh, cuộc hành tŕnh bắt đầu vào tháng bảy, năm Tự Đức thứ 28 (1876), từ Bắc thành - Hà Nội đi lên Lạng Sơn, qua ải Nam Quan (Hữu Nghị Quan bây giờ). Đến thành Lạng Sơn đoàn nghỉ lại làm lễ tế trời đất, hôm sau mới sang đất Trung Quốc là châu Thành (phủ Thái B́nh). Từ đây đến Quảng Tây mất 52 ngày. Chuyến đi được chia thành nhiều chặng, qua phủ Thái B́nh phải làm lễ tế sơn thần, hà bá. Đến sông Minh Giang (chảy từ Lạng Sơn sang Trung Quốc - đó là sông Kỳ Cùng ở nước ta), Sứ đoàn không đi đường bộ nữa mà xuống thuyền đi theo đường thủy. Thuyền đi giữa hai bên sườn núi trùng điệp, cứ 10-15 dặm trên bờ sông lại có trạm gác. Trên đường gặp nhiều di tích lịch sử - danh nhân nổi tiếng như: mộ Tô Đông Pha (phủ Quảng B́nh), thành Triệu Vương, bia Hán Quang Vũ, đền Tô Tần (Triệu Châu)... rồi mới đến được kinh đô của nhà Thanh. Đấy là lượt đi. C̣n lượt về cũng gian nan không kém. Lượt về từ Yên kinh không đi đường cũ mà đi chếch sang phía tây, đến Hán Khẩu mới xuống thuyền theo đúng lộ tŕnh ban đầu. Tổng thời gian đi và về mất hơn hai năm, chưa tính thời gian lưu lại Bắc Kinh.

Tập đồ tŕnh cụ Phó để lại chủ yếu là những bức họa bằng mực Tàu và son trên chất liệu giấy bản. Nh́n thoáng qua tựa dư đồ, nhưng nh́n kỹ lại giống tranh thủy mặc công phu, nét bút lại phóng khoáng.

Tập đồ họa có 82 tờ, sau khi vẽ được gập đôi đóng thành quyển, tương đương 164 trang giấy A4, bao gồm khoảng 150 bức vẽ về cuộc hành tŕnh của Sứ đoàn từ Bắc thành (Hà Nội) đến Bắc Kinh.

Hành tŕnh trở về không vẽ riêng, chỉ vẽ đoạn từ Phủ Chính Định về Hán Khẩu (là đoạn đường về không đi theo đường cũ), nhưng được thể hiện trên cùng một mặt giấy, một nửa là lộ tŕnh lúc đi).

Không biết hiện nay ở Trung Quốc và Việt Nam lưu giữ bao nhiêu bản đồ tŕnh thể hiện hành tŕnh đi sứ bằng đồ họa như "Yên sứ tŕnh đồ tập" của cụ Phó. Con số chắc chắn không nhiều, v́ ngày xưa đi sứ triều đ́nh không bắt buộc phải vẽ lại hành tŕnh chuyến đi và chẳng phải ai cũng có thể vẽ được.

Ông Quưnh cho biết. trước đây, ông đă hỏi một số cán bộ nghiên cứu Hán Nôm và sử học cũng không thấy tập đồ tŕnh nào như thế.

V́ vậy, "Yên sứ tŕnh đồ tập" là một trường hợp đặc biệt. Những giá trị của tập đồ tŕnh này sẽ ngày càng lớn, nhất là về mặt lịch sử, địa lư điều ấy hẳn nhiên - v́ nó được vẽ rất chi tiết đến từng ngọn núi, nhánh sông, làng mạc, dân cư nằm hai bên sông mấy chục dặm và được chú rất cẩn thận. Phần cuối có mấy trang nói về chế độ chính trị - quan lại nhà Thanh bấy giờ.

Tập đồ tŕnh cũng cho thấy những biến đổi về mặt lịch sử - địa lư khá cơ bản cả ở Trung Quốc và Việt Nam dù chỉ trong ṿng hơn 100 năm qua. Thành Hà Nội và tuyến đường lên Lạng Sơn đă thay đổi cơ bản, nhiều đoạn khó t́m lại dấu xưa: Sông Thiên Đức bị lấp thay bằng sông Đuống, Nhật Đức và Nguyệt Đức đổi thành sông Cầu và sông Thương, nhiều ngọn núi không c̣n v́ bị bạt lấy đất mở đường...

Sau cùng đấy là những giá trị về nghệ thuật đồ họa, hơn 150 bức vẽ là những bức tranh nghệ thuật độc đáo, không có bức nào giống bức nào kể cả những chi tiết có tính ước lệ như thành, kiều (cầu), các đầu đao, núi non, sông suối...

Có bức đúng là tranh thủy mạc như bức vẽ về Hồ Động Đ́nh - một danh thắng nổi tiếng của Trung Quốc.

Như trên đă nói, ngày xưa đi sứ, triều đ́nh không bắt buộc phải vẽ lại hành tŕnh chuyến đi, nên thực chất "Yên sứ tŕnh đồ tập" của cụ Phó được vẽ lại với tư cách cá nhân. Tuy nhiên, với khoảng 150 bức họa nhưng đă đủ làm nên sự phong phú, đồ sộ cho "Yên sứ tŕnh đồ tập" và ở góc độ nào đó tập đồ tŕnh này rất đáng để các nhà khoa học xă hội nghiên cứu tham khảo như một tư liệu quư.  

Theo Nhân dân