Lễ hội đèn trời

(HNMO)- Tục đốt đèn trời ở Việt Nam có từ thời nào, không ai biết rơ. Nhưng, trong tài liệu cổ "Thái B́nh phong vật chí" th́ khoảng năm 1900, ở xă Tŕnh Phố xưa (thuộc Tiền Hải, Thái B́nh) có lệ thi thả đèn trời vào những dịp lễ, tết...

Đèn được làm to bằng cái sọt, dán giấy xung quanh, chỉ để hở phía dưới gắn bát mỡ có bấc để đốt. Khi thi, đốt đèn lên, đèn nhà ai bay cao nhất mà không bị cháy thủng, coi như thắng cuộc. Có những lồng đèn bay cao và xa tới hàng chục ki-lô-mét. Ai thắng cuộc được coi như sẽ gặp nhiều may mắn trong năm mới.

Với ư nghĩa tâm linh sâu sắc và góp phần đem lại nét lung linh, hoành tráng cho những đêm hội làng, lễ hội, giao thừa... tục đốt đèn trời từ Thái B́nh đă lan sang nhiều tỉnh khác như: Tuyên Quang, Yên Bái, Lai Châu, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nội, Thanh Hoá, Huế, Đà Nẵng, Hà Tây... và tạo nét văn hoá mang đậm chất dân gian cho dân tộc Việt.

Ở xóm Đ́a (B́nh Đà, B́nh Minh, Thanh Oai) hiện nay, có gia đ́nh bác Nguyễn Tiến Tần chuyên làm nghề làm đèn trời cung cấp cho lễ hội quanh vùng và các tỉnh lân cận. Không những thế, lồng đèn trời của gia đ́nh bác Tần đă "bay" tới cả trời Nam. Cứ vào mùa lễ hội đầu năm, dịp Tết Nguyên Đán hay những ngày lễ trọng đại của dân tộc, khách hàng ở khắp nơi lại về nhà bác Tần đặt mua từ vài chục đến hàng trăm lồng đèn trời để biểu diễn trong những đêm hội, đêm giao thừa… Ngoài ra, đèn trời của gia đ́nh c̣n phục vụ các điểm du lịch nổi tiếng như: Công viên nước Hồ Tây, Công viên Tuổi trẻ, Mũi Né, Đồi Cát… Tới đây, trong đêm khai mạc Hội du lịch làng nghề lần thứ III của tỉnh Hà Tây được tổ chức vào đầu tháng 12 tại TP Hà Đông, gia đ́nh bác sẽ tham gia biểu diễn màn đốt đèn trời với số lượng khoảng gần 100 chiếc.

Anh Nguyễn Tiến Tú, con trai thứ hai của bác Tần là người trực tiếp cùng cha ḿnh tạo nên những lồng đèn trời nghệ thuật với nhiều sắc màu huyền ảo, cho biết: Trong nhà anh luôn luôn có hàng trăm lồng đèn trời, sẵn sàng phục vụ nhu cầu khách hàng và cùng tham gia thao tác kỹ thuật trong quá tŕnh biểu diễn… Tùy theo yêu cầu của khách hàng, thân đèn sẽ được cắt dán các khẩu hiệu, làm nổi bật chủ đề cho đêm hội…

Anh Tú cho biết: Để làm ra một chiếc đèn trời không khó, nhưng cũng không đơn giản. H́nh dáng của đèn trời khi hoàn thành giống như một quả chuông hay cái nơm khổng lồ. Miệng đèn được tạo thành h́nh tṛn từ thanh tre với đường kính từ 0,8m-1m, tùy theo người làm và khách đặt mua. Giấy phất đèn nhất thiết được làm bằng giấy bản hoặc giấy dó, có độ dai bền, chịu được nhiệt và sức đẩy của gió. Giấy c̣n được tráng màu cho đèn thêm sinh động (nhưng loại này đắt hơn nhiều so với giấy trắng). Thường thường, gia đ́nh bác Tần làm đèn bằng loại giấy trắng rồi dán các ḍng chữ theo yêu cầu khách hàng. Từ miệng đèn, có sợi dây thép buộc chéo để gắn bấc đèn. Bấc đèn là những sợi vải mảnh buộc lại với nhau, tẩm dầu, mỡ và một số chất liệu tạo màu sắc. Đây chính là bí quyết quan trọng để tạo nên sắc màu rực rỡ của đèn trời. Khi đốt, phải giữ cho đèn thăng bằng rồi châm lửa vào bấc, lửa cháy, làm loăng không khí trong lồng đèn, làm cho đèn từ từ bay lên, gặp gió, đèn sẽ bay cao, bay xa… Lễ hội đèn trời luôn tạo nên không khí náo nhiệt sôi động của những người tham gia và thực sự là lễ hội của ánh sáng…

Tâm sự với chúng tôi, anh Tú cho biết: “Để hoàn thành một chiếc đèn trời, người thợ phải làm cả ngày, chi phí tiền nguyên liệu khoảng 30 ngh́n đồng. Hiện nay, mỗi chiếc đèn bán ra từ 60-70 ngh́n đồng một chiếc. Vậy là, chúng tôi chỉ lấy công làm lăi… Dù vậy, gia đ́nh chúng tôi vẫn quyết tâm duy tŕ nghề làm đèn trời v́ đây chính là một nét văn hóa đẹp của dân tộc Việt Nam. Không chỉ giữ nghề mà chúng tôi c̣n đang t́m cách cải tiến mẫu mă để đèn trời đẹp hơn, rực rỡ hơn…”.

Quả vậy, nếu như vào những đêm lễ hội của dân tộc hay phút giao thừa giữa sự giao ḥa của đất trời mà có những quả cầu lửa với những sắc màu rực rỡ nối tiếp nhau bay vào vũ trụ sẽ càng làm tăng thêm sự trang trọng, thiêng liêng; đèn trời như mang theo những thông điệp của con người tới một thế giới chỉ có ḥa b́nh và no ấm như một biểu tượng chuyển tải ư nghĩa sâu sắc của văn hóa tâm linh đất Việt. Lo rằng, một ngày nào đó, những nghệ nhân như bác Tần, anh Tú… sẽ mai một th́ những chiếc đèn trời liệu có c̣n không?

Minh Bắc