Một băi than lớn trong đó có than “thổ phỉ” ở Quảng Ninh đang bị cơ quan chức năng phong tỏa. Ảnh: Tuấn Lương

(HNM) - Đă có những con số được công bố, nào là Nhà nước xuất được 10 chuyến than th́ “thổ phỉ” xuất được 11 chuyến; nào là Nhà nước đă thiệt hại mấy ngh́n tỷ đồng trong thời gian qua v́ than xuất lậu… Những con số đó rất khó bác bỏ cũng như công nhận v́ không một ai kiểm chứng được.

> Bài 1: Quyết giáng đ̣n chí tử

Có dư luận cho rằng chính quyền tỉnh Quảng Ninh  và  Tổng  công ty Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đang đổ lỗi cho nhau về t́nh trạng hỗn loạn này. Thực tế không hẳn như vậy. Chính quyền tỉnh thay mặt Nhà nước quản lư đất đai; TKV thay mặt Nhà nước quản lư than như một tài nguyên. Mà than lại nằm trong ḷng đất! Đă từ lâu chưa có một cơ chế phối hợp thống nhất hoạt động của hai bên. Hỗn loạn dần bắt đầu từ đó.

Tất cả đều… quá sức !

Con đường dẫn vào Cụm bến băi Kim Sen (xă Kim Sơn, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh) im ắng lạ thường, khác hẳn với cảnh tấp nập tàu thuyền, xe tải chuyên chở than như các giai đoạn trước đây. Cũng không mù mịt bụi như vẫn thường thấy ở vùng mỏ. Chỉ vào những “núi” than phủ kín bạt, ông Đào Văn Thực, Trưởng pḥng Công thương thuộc UBND huyện Đông Triều giải thích: “Ngày 14-4-2008, UBND tỉnh Quảng Ninh ban hành QĐ số 1086/QĐ-UB thành lập 4 đoàn thanh tra liên ngành tiến hành kiểm tra toàn bộ thủ tục pháp lư về hồ sơ bến băi, hóa đơn chứng từ mua bán than, qua đó xác định nguồn gốc xuất xứ cũng như tính hợp pháp của than trong quá tŕnh vận chuyển, buôn bán… Ngay lập tức, chúng tôi đă phong tỏa toàn bộ hàng hóa tại đây để kiểm tra, làm rơ. Mà không chỉ Cụm bến băi Kim Sen, toàn bộ 18 bến băi trên địa bàn huyện đều bị phong tỏa, “nội bất xuất, ngoại bất nhập”. Chuyện mua bán hóa đơn rồi quota xuất khẩu than sang Trung Quốc phức tạp lắm! Ngay cả xác định nguồn gốc của số lượng than bị lưu giữ tại đây cũng rất khó khăn. Hiện tại, trong Cụm bến băi Kim Sen đang tồn đọng trên 60.000 tấn than”.

“Với tư cách là đơn vị quản lư Nhà nước trên địa bàn, làm thế nào để quản lư tốt việc khai thác cũng như buôn bán than?”. Trước câu hỏi của chúng tôi, ông Thực lắc đầu: “Khó lắm! V́ kinh doanh than đang là lĩnh vực “siêu” lợi nhuận nên các DN, cá nhân t́m đủ mọi cách để “lách” luật kiếm lời. Trong khi đó, việc phân chia ranh giới quản lư khai thác lại không rơ ràng, không ít trường hợp “có mỏ mà lại không có mỏ”, tức là DN được giao quản lư, khai thác than nhưng họ lại ở địa phương khác. Thực tế khâu khai thác lại do một đơn vị khác. Xử lư những vấn đề này thực sự quá sức đối với chính quyền địa phương. Chỉ khi nào có sự phân định rạch ṛi về trách nhiệm giữa ngành than và địa phương th́ mới hạn chế được t́nh trạng khai thác và buôn bán bừa băi. C̣n nếu cứ giữ nguyên t́nh trạng này, chỉ chừng 20 năm nữa sẽ chẳng c̣n than đâu mà khai thác”.

2h chiều, chúng tôi có mặt ở Công ty Than Mạo Khê (huyện Đông Triều). Đích thân Phó giám đốc Uông Hồng Hải lái xe đưa chúng tôi xuống xă Hồng Thái Đông. Đây là nơi mà huyện Đông Triều vừa tiến hành bắt giữ hơn 5.000 tấn than lậu do cá nhân tự khai thác. Con đường đất gập ghềnh, khó đi, xe cứ hết nghiêng sang phải lại sang trái. “Tiếng là của dân tự khai thác nhưng họ thuê cả máy ủi, máy xúc khai thác cả ngày lẫn đêm. Ngành than chỉ được giao quản lư tài nguyên trong ḷng đất. Mặc dù biết là họ khai thác trái phép nhưng rất khó xử lư v́ đó là đất đồi rừng do tỉnh và huyện giao để trồng cây, làm kinh tế, ḿnh muốn vào xử lư không được mà phải có sự phối hợp của công an và chính quyền địa phương. Nhưng không phải lúc nào giữa hai bên cũng có được sự phối hợp chặt chẽ. Và c̣n rất nhiều cái khó khác…”. - Phó giám đốc Hải cho biết. Khi chúng tôi thắc mắc trước việc hàng đoàn xe tải lặc lè chở than từ trong núi ra, ông Hải giải thích, sau khi tỉnh và huyện bắt giữ than lậu, lấy mẫu và định giá xong th́ công ty tiến hành thu mua. Tuy nhiên, ngay cả việc thu mua này cũng không hề dễ dàng. Một lái xe cho biết: “Bọn tôi chỉ dám vận chuyển than vào ban ngày. Nếu chạy vào ban đêm sẽ bị bọn chúng dùng súng kíp bắn nổ lốp xe. Nhẹ hơn th́ cũng bị ném đá vỡ cửa kính...”. “Ngoài 20 bảo vệ của công ty, huyện phải tăng cường rất đông công an và bộ đội để bảo vệ than và máy xúc, xe tải” - ông Hải bổ sung.

Cả huyện và công ty đều nói việc quản lư than và địa bàn đều đă quá sức của họ. Nếu huyện chỉ tập trung đi kiểm tra, bắt giữ than lậu suốt ngày th́ lấy đâu thời gian làm các nhiệm vụ khác? C̣n Công ty than Mạo Khê cũng nói việc giữ phần than dưới đất được Nhà nước giao trên một địa bàn quá rộng lớn là… quá sức !

Than thổ phỉ không vận chuyển được, những phụ nữ này đi nhặt than kiếm chút tiền công.  Ảnh: Tuấn Lương

Tại “anh” hay tại “ả” ?

Theo Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh Nguyễn Duy Hưng, để dẫn đến sự hỗn loạn trong quản lư khai thác, vận chuyển, buôn bán than trái phép như thời gian qua là do những năm gần đây ngành than đă phát triển “nóng”, sản lượng tăng nhanh, trong khi đó các điều kiện về hạ tầng giao thông, thiết bị và con người chưa có sự chuẩn bị, nên đă tạo ra những kẽ hở lớn tới mức hàng triệu tấn than “chui” lọt. Theo chiến lược phát triển ngành than được Chính phủ phê duyệt th́ những năm tới phải tăng sản lượng khai thác hầm ḷ và giảm dần khai thác lộ thiên, thế nhưng đến nay, tỷ lệ khai thác lộ thiên vẫn chiếm 65% và hầm ḷ chỉ có 35%. Chuyện buôn bán than càng trở nên “nóng” hơn khi Công ty cổ phần Đầu tư Thương mại (thuộc TKV) kư hợp đồng với 52 tổ chức, cá nhân bằng 61 hợp đồng kinh tế (trong đó có 37 doanh nghiệp ngoài ngành than) được bốc xúc, vận chuyển đất đá và than. Và khi đă có giấy phép, các đơn vị này đă ồ ạt đưa 116 máy xúc, 1.370 xe ô tô vận tải... đào bới cật lực tại những điểm được giao, ước tính, họ đă bốc xúc khoảng 13 triệu mét khối đất đá, vận chuyển 6 triệu tấn than ra các bến băi.

Vậy c̣n trách nhiệm tỉnh Quảng Ninh và các huyện, thị xă thuộc tỉnh khi được Nhà nước giao quản lư địa bàn th́ sao? Tại cuộc làm việc với đồng chí Trương Tấn Sang, UVBCT, Thường trực Ban Bí thư, khi báo cáo về t́nh h́nh khai thác, vận chuyển, kinh doanh than trái phép trên địa bàn, lănh đạo tỉnh đă thừa nhận: Một số dự án UBND tỉnh duyệt với danh nghĩa khoanh nuôi thủy sản, bảo vệ rừng, đầu tư hạ tầng đô thị, lấy đất san lấp mặt bằng, làm đường giao thông... nhưng thực chất đều là “xin” dự án để khai thác than với danh nghĩa tận thu. Do quản lư lỏng lẻo của một số địa phương, nạn khai thác than “thổ phỉ” trong các khai trường cũ, trong các nhà vườn của dân vẫn diễn ra khá “nóng bỏng”. Công tác kiểm tra, kiểm soát không chặt chẽ, kịp thời nên các địa phương đă không ngăn chặn ngay từ khi có biểu hiện khai thác và kinh doanh than trái phép; việc quản lư các bến băi, kho cảng, quản lư đầu ra của sản xuất than c̣n bất cập...

Nói tóm lại là giờ đây, khi có hàng trăm tàu than lậu đang bị ách lại nằm kín cả Vịnh, hàng vạn tấn than từ các ḷ than “thổ phỉ” đang được nỗ lực thu gom về đấu giá và bán sung vào công quỹ, cả tỉnh Quảng Ninh lẫn TKV mới có dịp nh́n nhận và thẳn thắn chỉ ra những bất cập trong công tác quản lư của ḿnh thời gian qua. Đó là ǵ? Là do ngành than đă được hưởng “đặc quyền” quản lư ranh giới mỏ quá rộng, đă tự “đẻ” ra chủ trương cho tận thu mỏ nhỏ lộ thiên, chủ trương cho tư nhân vào tham gia khai thác, vận chuyển, tiêu thụ than... C̣n về phía địa phương, công tác quản lư bến cảng thủy nội địa, cấp giấy phép kinh doanh c̣n nhiều bất cập, chế biến than tràn lan; cho thực hiện các dự án nông, lâm nghiệp, cải tạo vườn rừng nhưng không kiểm tra, giám sát chặt chẽ xem chủ dự án có thực hiện đúng những quy định của tỉnh, khi xảy ra các điểm “nóng” về khai thác, vận chuyển th́ xử lư chiếu lệ, thiếu kiên quyết...

Tại cả cơ chế lỗi thời

Tuy nhiên, theo chúng tôi, ngoài nguyên nhân chủ quan trong công tác quản lư của tỉnh Quảng Ninh và TKV dẫn đến chuyện “loạn” khai thác, vận chuyển, buôn bán than như vừa qua, th́ có một nguyên nhân sâu xa nữa đó là do một số cơ chế chính sách, các văn bản của các bộ, ngành quy định về sản xuất, tiêu thụ than đă lỗi thời và bất cập. Trước tiên phải kể đến Quy định 04 và 05 của Bộ Công thương (trước là Bộ Thương mại), các quy định này đă bỏ hạn ngạch xuất khẩu mặt hàng than, thay vào đó cho phép ngành than độc quyền sản xuất, tiêu thụ. Tiếp đến là văn bản số 1294 của TKV cho phép 9 đơn vị được phép xuất khẩu tiểu ngạch, các đơn vị này đă thuê tàu của tư nhân vận chuyển than bán sang Trung Quốc, tính đến thời điểm hiện tại các tỉnh Quảng Ninh, Hải Pḥng, Bắc Ninh, Hải Dương, Nam Định, Thái B́nh... có hàng trăm tàu chở than lậu sang Trung Quốc. Qua kiểm tra đột xuất từ ngày 8 đến 10-4, các cơ quan chức năng đă bắt được 104 tàu với khoảng 10 vạn tấn than và khoáng sản chở lậu ra biên giới Móng Cái chờ thời cơ vận chuyển sang Trung Quốc và có gần 100 tàu khác thấy “động” chạy tứ tung đi các tỉnh khác để ẩn náu...

Bây giờ, khi chuyện hỗn loạn trong khai thác, vận chuyển và kinh doanh than đă như “bánh đúc bày sàng”, người ta mới nhẩm tính thiệt hại mà nguyên nhân chủ quan được tạm gọi bằng các cụm từ khá chung chung là “công tác quản lư” và “cơ chế chính sách”. Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh th́ cho rằng riêng năm 2007, đă có khoảng 10 triệu tấn than xuất lậu qua biên giới, gây thiệt hại quăng 4.500 tỷ đồng. Chủ tịch TKV Đoàn Văn Kiển lại khẳng định “đâu có thế”, không thể có con số lớn như vậy, cả năm 2007 TKV mới xuất bán tiểu ngạch qua Trung Quốc 7,1 triệu tấn, c̣n chuyện than lậu, than “thổ phỉ” là có, nhưng không đáng kể...

C̣n với những người dân Quảng Ninh, nhất là những người thợ mỏ chúng tôi gặp trong những ngày qua đều có chung một tâm trạng rất phấn khởi v́ các cơ quan chức năng của tỉnh đă giáng một đ̣n chí mạng vào bọn đầu nậu than. Sự b́nh yên đă dần trở lại với vùng mỏ, không c̣n những con đường mù mịt bụi bởi các xe siêu trọng chở than “thổ phỉ” chạy như ma đuổi suốt đêm. “Lỗi do “Cơ chế chính sách” hay “công tác quản lư” nghe chung chung quá, không rơ trách nhiệm thuộc về ai, chúng tôi chỉ mong sự hỗn loạn trong khai thác, vận chuyển và kinh doanh than như thời gian qua phải chấm dứt” - một bác thợ bậc 6 lái máy xúc của Công ty Than Mạo Khê đang thu gom than “thổ phỉ” tâm sự với chúng tôi như vậy.

Nguyễn Triều - Hà Trang - Tuấn Lương

(C̣n tiếp)