Cty Than Mạo Khê thu gom than khai thác lậu tại xă Hồng Thái Đông. Ảnh: Tuấn Lương

(HNM) - Hôm nay, ngày 25-4, tại thành phố Hạ Long, thủ phủ tỉnh Quảng Ninh, bắt đầu một lễ hội thương mại - du lịch quốc tế hoành tráng và quy mô rộng lớn: Hội chợ, ca nhạc, pháo hoa...

> Bài 1: Quyết giáng đ̣n chí tử
> Bài 2: Hỗn loạn từ cơ chế quản lư

Nhưng  đằng sau những hoạt động bề nổi đó trên các đường phố, khu du lịch, nhà hàng là một cuộc đấu tranh kiên quyết, không khoan nhượng của chính quyền địa phương, của ngành than đang diễn ra từng ngày, từng giờ ở những “khai trường” đâu đó khuất xa trong các triền núi, những bến băi ăn than dọc các bờ sông...

Nhà nước đă có chủ trương, đă có chiến lược. Địa phương, ngành than đă hành động. Trật tự trong quản lư, khai thác tài nguyên của đất nước phải được  lập lại.

Không ai được đứng ngoài pháp luật!

Nếu như ở Hà Nội, hay một số đô thị lớn khác, người ta có cụm từ “xe đất”, để chỉ những người có ô tô, xe máy từ tiền đền bù GPMB, th́ ở Quảng Ninh gần đây người ta hay nói đến những chiếc xe xịn chạy phơi phới ngoài đường là “xe than”, nghĩa là có rất nhiều chiếc “Lếch-xù”, “Bê-mờ-vê”, “Mẹc”… có nguồn gốc từ than “thổ phỉ”. Trước sự kiện ngày 10-4 - ngày mà tỉnh Quảng Ninh cho chặn các tàu buôn than tiểu ngạch sang Trung Quốc, dân địa phương và dân từ các tỉnh khác ùn ùn kéo về đất mỏ, đầu tư hàng chục tỷ để mua phương tiện, mua vườn, đồi nhà dân để đào khoét than. Sau ngày 10-4, than không c̣n lối ra, người ta đồn thổi sẽ có nhiều chủ doanh nghiệp tư nhân tưởng sẽ “hót” được than, sẽ có “một cầu” làm ăn béo bở, lỡ mạnh tay vay ngân hàng quá nhiều, nay máy xúc, ô tô, xà lan nằm “đắp chiếu”, th́ chỉ c̣n nước leo lên cầu Băi Cháy mà… nhảy xuống Vịnh.

Cách đây chừng 3 tháng, báo Hànộimới đă có loạt phóng sự về t́nh trạng khai thác, vận chuyển và kinh doanh than trái phép ở Quảng Ninh. Những ngày đó, Quảng Ninh đang là “đại công trường” của than “thổ phỉ”, dễ có đến hàng trăm điểm khai thác lớn nhỏ mọc lên trái phép khắp nơi trên đất mỏ. Bên cạnh những moong lớn của các ông chủ đă đầu tư hàng chục xe ben, xe gấu tải trọng hàng chục tấn và những máy xúc cỡ gầu trên 4m3 mà chỉ những mỏ lớn như Mạo Khê, Vàng Danh… mới có là những ngôi nhà xây gạch không trát vữa, chỉ lợp mái cót ép mọc lên vội vă, dân ở đây gọi là “nhà hờ”, xây không phải để ở mà là để che miệng ḷ than “thổ phỉ”. Theo quy định của Nhà nước, than dưới ḷng đất là do các Công ty mỏ quản lư, nhưng mặt đất lại do xă quản lư, chính v́ quy định như vậy nên khi xă đến kiểm tra (mà hầu như lần kiểm tra nào dân cũng biết trước) th́ dân nói đang đào giếng, cải tạo vườn. Xă có quyền phạt tới 2 triệu đồng, nhưng v́ dân trong xă đều là “quân ta” nên chẳng mấy khi xă phạt; c̣n huyện được phép phạt tối đa 20 triệu đồng với điều kiện khai thác than trái phép làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường hoặc làm chết người, nhưng xă đă không phạt, không có khiếu kiện th́ huyện lấy đâu mà phạt? Mặt khác, dù cho huyện có bắt được những vụ “đại thổ phỉ” mang máy xúc vào xúc than, nhưng rồi thế nào “thổ phỉ” cũng t́m mọi cách “gồng” lôi cho được máy, xe ra để tiếp tục đào bới. Huyện có xử phạt bằng tiền với mức phạt 20 triệu đồng một vụ cũng chẳng nhằm nḥ ǵ - như dân ở đây đánh giá là “như muỗi đốt cục… than”, quá lắm cũng chỉ như một xe than 10 tấn moi trộm được trên đường đi tiêu thụ bị xóc… rơi mất vài viên. Và khi đă nộp phạt, đă “chạy” được máy móc, các cuộc đào bới của “thổ phỉ” lại tiếp diễn, những “khai trường” mới với những hố moong khổng lồ lại xuất hiện ngày một nhiều trên đất của Cty than Mạo Khê…

Lần này về các mỏ, chúng tôi đem chuyện Bí thư Tỉnh ủy bị “thế giới ngầm than thổ phỉ” đe dọa xử lư, rồi gần đây là Chỉ huy trưởng Bộ đội Biên pḥng tỉnh và Chủ tịch HĐQT Than - Khoáng sản Việt nam (TKV) cho biết là cũng đă bị… đe dọa, mấy anh bảo vệ mỏ đang trông giữ cho các máy xúc, ô tô của Công ty vào chở than mà “thổ phỉ” gom được chỉ cười và cho biết, trước t́nh trạng tài nguyên của Nhà nước bị đào bới, mua bán trái phép một cách ngang nhiên đă có nhiều người dân ở Quảng Ninh, bảo vệ, công an xă…, đă dũng cảm đứng ra phản đối, ngăn chặn, nhưng hầu hết đều bị đe dọa, thậm chí bị côn đồ hành hung dă man, thế nhưng chúng tôi có ai sợ đâu, mọi người vẫn bám mỏ đến cùng, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ than. Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền XHCN, chúng ta có luật pháp, có các cơ quan bảo vệ pháp luật, mọi người đều sống và làm việc theo pháp luật. Mấy tay “đầu gấu” mỏ dù có côn đồ, nhiều thủ đoạn đến đâu, rồi cũng sẽ bị pháp luật nghiêm trị thôi, không ai được phép đứng ngoài ṿng pháp luật cả” - một bác thợ mỏ đă nói với chúng tôi như vậy.

Vào cuộc và  không khoan nhượng

Tại  cuộc làm việc với lănh đạo tỉnh Quảng  Ninh ngày 20-4 vừa qua, đồng chí Trương Tấn Sang, UVBCT, Thường trực Ban Bí thư đă nhấn mạnh phải coi than như dầu mỏ - đó là những tài nguyên không thể tái tạo được. Đồng chí Trương Tấn Sang đă chỉ ra những yếu kém của tỉnh Quảng Ninh và TKV trong công tác quản lư, tổ chức khai thác tiêu thụ than, đồng thời yêu cầu phải xử lư nghiêm những cá nhân, tổ chức có sai phạm. Theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, từ ngày 1-6-2008 sẽ không được phép xuất khẩu than tiểu ngạch nhằm hạn chế t́nh trạng xuất lậu than sang Trung Quốc.

Ngày 11-4, UBND tỉnh Quảng Ninh đă có cuộc họp với các ngành, địa phương và TKV để bàn các giải pháp ngăn chặn t́nh trạng khai thác, vận chuyển và kinh doanh than trái phép. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Quang Hưng đă yêu cầu trước mắt, TKV cần rà soát lại ranh giới quản lư tài nguyên than của các đơn vị thành viên, kiểm tra xử lư ngay các điểm khai thác than trái phép trong ranh giới được giao, nếu đơn vị nào quản lư quá rộng, không tốt cần có sự điều chỉnh lại ranh giới cho phù hợp. Nghiên cứu, chấn chỉnh việc thuê các doanh nghiệp ngoài ngành vào khai thác than, đối với các khu vực có dân cư sinh sống trong ranh giới, TKV cần phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương xử lư dứt điểm ngay từ đầu khi có hiện tượng khai thác trái phép, yêu cầu các hộ dân này viết cam kết không tái phạm, trường hợp nào vi phạm phải kiên quyết xử lư. Đối với những trường hợp khai thác ngoài ranh giới mỏ thuộc trách nhiệm của UBND các địa phương, cần huy động lực lượng triệt phá ngay các điểm khai thác than trái phép. Ông Hưng chỉ đạo các huyện, thị kiểm tra ngay những trường hợp nhượng bán vườn, rừng để lợi dụng khai thác than trái phép, kiểm tra các dự án đă cấp mà chủ dự án lợi dụng để khai thác than, những trường hợp đăng kư nuôi trồng thủy sản, trồng rừng, xây dựng các khu đô thị… đă lâu nhưng đến nay vẫn loay hoay đào bới để lấy “than tận dụng” th́ phải kiên quyết đ́nh chỉ thu hồi giấy phép đầu tư và xử lư nghiêm khắc. Về việc quản lư các bến cảng, phải rà soát lại các bến băi theo quy hoạch đă được duyệt, dẹp bỏ ngay những bến không nằm trong quy hoạch. Những địa phương có than phải lập các chốt ra bến cảng để quản lư nguồn gốc than…

Làm việc với báo chí, lănh đạo tỉnh Quảng Ninh cũng thừa nhận có một số cán bộ Hải quan, bộ đội Biên pḥng tỉnh đă buông lỏng quản lư, tạo điều kiện cho các đối tượng xuất lậu than với số lượng lớn. Tỉnh đă yêu cầu Cục Hải quan thay một loạt cán bộ hải quan tại cửa khẩu Vạn Gia…

Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Vũ Nguyên Nhiệm cho biết, đến nay t́nh h́nh khai thác, kinh doanh than trái phép trên địa bàn tỉnh về cơ bản đă được kiềm chế, nhưng nguy cơ tái diễn vẫn c̣n. Chuyện về ḥn than có bị “nóng” lên nữa hay không, không chỉ phụ thuộc vào chủ trương, chính sách đúng của Nhà nước mà c̣n vào việc xây dựng một cơ chế quản lư minh bạch, rơ trách nhiệm của địa phương và TKV. Hiện nay nhiều nước trên thế giới có than đă cho “đóng mỏ” và nhập than từ các nước khác, họ làm như vậy để ǵn giữ một nguồn nhiên liệu quư báu cho tương lai. Ở ta, nếu cứ diễn ra t́nh trạng khai thác, vận chuyển và buôn bán than trái phép như thời gian qua, th́ chỉ chục năm nữa, nguồn “vàng đen” của Tổ quốc sẽ cạn kiệt. Không chỉ nhân dân tỉnh Quảng Ninh mà nhân dân cả nước rất đồng t́nh với chủ trương của Chính phủ là không cho xuất than tiểu ngạch và tiến tới bỏ luôn cả xuất chính ngạch. Tin chắc, trong thời gian tới than sẽ được khai thác, sử dụng một cách tiết kiệm, hiệu quả cho nhu cầu sản xuất trong nước.

 Nguyễn Triều - Hà Trang - Tuấn Lương