Anh Lê Văn Thu nối nghiệp cha làm nghề cào hến.

(HNM) - Hến sông La từ lâu đă trở thành nỗi nhớ của mỗi người dân Đức Thọ (Hà Tĩnh) xa quê, là món ngon ít khi thiếu vắng trong bữa ăn đăi khách của người dân xứ này. Để có món ngon dân dă ấy, người dân làng hến phải vất vả sớm hôm lặn ngụp giữa sông sâu nước biếc, mang phận “ṃ cua bắt ốc”  trôi dạt cùng bến sông quê.

Nghề “bán xương nuôi thịt”

Nửa đêm. Bến thuyền làng Bến Hến, xă Trường Sơn, Đức Thọ chợt bừng tỉnh bởi tiếng lóc xóc đăi hến trong các bếp ḷ ken dày trên bến. Tôi theo chân anh Lê Kim Thu xuống thuyền “đi hến”. Con thuyền  trong bóng đêm xuôi về phía ngă ba sông Cả, cách làng hến non chục cây số. Cụ Lê Tài, thân sinh của anh Thu nay đă xấp xỉ tuổi bát tuần, một đời lặn ngụp nuôi lớn đàn con 8 đứa bằng nghề cào hến gia truyền, nay không c̣n đủ sức “đi hến” nhưng thỉnh thoảng cụ vẫn theo thuyền con cháu cho đỡ nhớ một thời vẫy vùng sông nước. “Ngày trước người dân làng hến vất vả hơn nhiều - cụ Tài nói - Trước đây phải chèo thuyền, lấy hến phải ngụp xuống nước ngày nắng cũng như ngày mưa giá rét nên dân làng gọi nghề cào hến là nghề “bán xương nuôi thịt”. Đă có không ít người  sinh bệnh, nhất là các bệnh về xương khớp. Ngư trường đánh bắt hến cách làng hến cả buổi chèo thuyền, nên mỗi đợt “đi hến” kéo dài cả tuần lễ. Nay có thuyền máy nhưng công việc cào hến đâu đă hết gian truân...

Thuyền về đến bến sông khi mặt trời  đứng bóng. Cả bến nôn nao đón đoàn thuyền “đi hến” trở về. Những người phụ nữ lúp xúp trong các ḷ hến, tất bật nhóm lửa chuẩn bị hàng cho phiên chợ chiều. Vợ anh Thu tất tả giúp chồng khệ nệ bê từng rổ hến đầy lên bờ. “Cả thảy được hơn 5 rổ” - tiếng chị nói với chồng. Tôi nhẩm tính, giá mỗi rổ hến tươi (khoảng 30kg) bán tại bến là 150 ngàn đồng, trừ các khoản chi phí, hôm nay anh Thu kiếm được trên dưới 250 ngàn đồng. Anh cho biết, trung b́nh mỗi ngày có trên dưới trăm con thuyền của làng này “đi hến”, cung cấp cho thị trường hàng chục tấn hến tươi. Nghề cào hến không chỉ nuôi sống dân làng Bến Hến, mà c̣n tạo công ăn việc làm cho hàng trăm người dân làm nghề buôn bán nhỏ của các làng lân cận.

Làng hến - làng học

Theo tích c̣n lưu truyền của người dân làng hến, ngày xa xưa lắm rồi, có cậu học tṛ nghèo của làng học giỏi, đỗ đạt cao. Khi qua đ̣ về làng vinh quy bái tổ, cậu đánh rơi sắc phong của vua ban xuống sông. Dân làng t́m mọi cách lặn ṃ để tránh tội khi quân. Khi t́m được tấm thẻ bài đă phát hiện một số con vật bám vào. Con vật chỉ nhỉnh hơn chiếc cúc áo ấy sinh ra từ vị ngọt phù sa sông quê, đem nấu canh ăn thấy ngọt, nấu cháo ăn cũng bùi, lại có thể trộn gỏi, xào giá kẹp với bánh đa.., ăn mát ḷng mát dạ. Nghề cào hến của dân làng bắt đầu từ đó, lúc đầu chỉ phục vụ nhu cầu cá nhân, sau phát triển thành một nghề nuôi sống bao đời người dân làng Bến Hến. Cậu học tṛ ngày xưa ấy được dân làng tôn làm Thành Hoàng, lập đền thờ uy nghi ngay bến thuyền làng hến. Ngày 7 tháng Giêng hằng năm, dân làng Bến Hến tổ chức lễ hội rước thuyền và cúng tế linh đ́nh, cầu cho quốc thái dân an, cầu cho một năm đánh bắt xuôi chèo mát mái.

Cụ Tài kể, trước khi lâm chung, thân sinh của cụ đă dặn đàn con cháu: “Ngày trước không có điều kiện học hành nên người dân làng hến hết đời này qua đời khác đành ngậm ngùi mang phận “ṃ cua bắt ốc” để kiếm kế sinh nhai. Thời nay đă đổi khác, chỉ để ít đứa giữ nghề, c̣n lại phải gắng học để thoát khỏi kiếp “tứ bần” mở mắt ra đă thấy cực tấm thân”. Lời trăng trối của cụ đă hun đúc cho lớp hậu sinh khát vọng đổi đời. Thế cho nên, trong số 8 người con của cụ Tài, hiện chỉ có anh Thu theo nghiệp bố, c̣n lại đều đă chuyển nghề, làm ăn phát đạt. Trong số 30 đứa cháu của cụ, chỉ c̣n 2 đứa theo nghề cào hến, c̣n lại đều học hành giỏi giang, có 8 cháu đă và đang học đại học. 

Ông Thái Kim Đồng - Bí thư Chi bộ làng Bến Hến cho biết, làng  có 180 hộ, hơn 930 nhân khẩu sinh sống dọc 400m bờ đê sông La. Trước đây cả làng làm nghề cào hến nhưng hiện nay chỉ c̣n khoảng 40% theo nghề. Số hộ c̣n lại chuyển sang làm các nghề dịch vụ, hiện cả làng không c̣n hộ đói, số hộ giàu và hộ khá giả chiếm đa số. Con em làng hến nay đă chú tâm vào việc học, hầu như gia đ́nh nào ở làng cũng có người học hành đỗ đạt. Riêng hai năm học gần đây, làng hến có 17 em thi đỗ vào các trường đại học, cao đẳng; có 43 em đạt danh hiệu học sinh giỏi huyện và tỉnh; có 1 học sinh giỏi quốc gia.

Trở lại bến thuyền làng hến buổi chiều hôm, tôi khoan thai ngắm nh́n gốc đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi nghiêng soi bóng nước ḍng La lững lờ trôi êm giữa đôi bờ tanh nồng mùi vỏ hến. Từ bến sông này, biết bao đời người từng ra đi theo những con nước lớn nước ṛng lênh đênh cùng đời hến, dù gian truân vẫn một ḷng thủy chung với nghề truyền thống của cha ông, rồi lại lần lượt trở về nuôi lớn bao lớp dân làng bằng những bát hến đậm đà ngọt mát hương quê.

VĂN HỌC