Cây đa Tân Trào đang hồi sinh.

(HNM) - Chuyện cây đa - di tích lịch sử Cách mạng ở Tân Trào (huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang) - bị “ốm”, rồi dẫn đến nguy cơ “ra đi” như báo chí gần đây nêu, lâu nay đă làm rầu ḷng biết bao người quan tâm đến di tích Cách mạng này. Bởi thế, cũng thật dễ hiểu là cái tin “cây đa Tân Trào đang hồi sinh” có ư nghĩa đặc biệt như thế nào, nhất là trong những ngày Tháng Tám lịch sử...

Nỗi ḷng di sản

Những ngày này, gặp Nguyễn Anh Kết thật khó, lúc th́ ông đi công tác vùng miền nào đó, lúc bận gặp đối tác làm ăn... Ông kêu: “Ước ǵ ngày dài hơn để có thêm thời gian làm việc...”, giọng xứ Thanh qua điện thoại nghe đầm đậm.

Rồi sau năm lần bảy lượt hẹn, vào cuối một buổi chiều đẹp trời, chúng tôi cũng “tóm” được ông tại trụ sở Công ty cổ phần Thanh Hà, trong một con ngơ nhỏ ở phố Hoàng Quốc Việt. Giọng nói sao, người cũng hao hao vậy (!). Nước da sẫm màu nắng gió những xứ đồng ông đang tham gia cứu lúa. Cặp kính trắng thêm vẻ hiền lành, mộc mạc... Căn pḥng làm việc của Tổng giám đốc một doanh nghiệp đang “ăn nên làm ra” khắp trong Nam ngoài Bắc cũng giản dị.

Đáng kể nhất là chiếc tủ kính bày những cúp, huy chương ở các kỳ hội chợ triển lăm, có cả giải thưởng VIFOTEC năm 2005 (cho công tŕnh “Nghiên cứu sử dụng phân bón lá hữu cơ sinh học KH để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai cho sản xuất nông nghiệp”). Câu đầu tiên, ông hồ hởi nói: “Cây sống rồi ông ạ! Ra nhiều chồi lắm, có một chồi cấp 1, c̣n cành cấp 3, cấp 4 th́ không đếm được”. Th́ một lănh đạo tỉnh  Tuyên Quang cũng mới “khoe” với chúng tôi thế. Chả ǵ th́ việc cây đa hồi sinh cũng đă cất được gánh lo bấy nay vẫn thấp thỏm đè nặng tâm can những người có trách nhiệm ở Tuyên Quang.

Chuyện cây đa Tân Trào dài, có viết hàng chục bài báo cũng chưa hết. Xin tạm vắn tắt thế này: Đó là một cây đa cổ, những chuyên gia về sinh vật, lâm nghiệp cho rằng tuổi của nó chừng 300 năm. Phàm cái ǵ cổ đều quư, nhưng ai cũng biết cây đa này vô giá bởi ghi dấu ấn lịch sử những ngày tiền khởi nghĩa, là h́nh ảnh thiêng liêng của ATK Tân Trào những ngày Tháng Tám năm 1945, là biểu tượng của tinh thần cách mạng hào hùng...

Trước đây cây có 2 gốc, dân thường gọi là “cây đa Ông” và “cây đa Bà”, nhưng phần lớn cây “Ông” đă găy đổ sau trận băo năm 1994. Thực ra th́ gió cả, băo lớn đến mấy cũng không quật ngă cổ thụ được nếu như cái cây không bị suy thoái từ lâu. Sinh vật cổ linh thiêng này bị suy thoái đến chết dần chết ṃn bởi chính những con người vẫn hằng trân trọng quư mến nó. Trong hàng chục năm trời, quanh cái cây- di tích trở thành... băi chăn thả trâu ḅ. Gốc với rễ cây sứt sẹo v́ gia súc cọ húc, v́ bị dùng làm “thớt” chặt tre pheo. Mặt đất bị giẫm đạp nhiều, lại mưa gió xói ṃn nên trôi mất thảm b́ thực vật, trơ ra lớp sỏi. Những năm đầu thập niên 7 của thế kỷ trước, khi xây đập Nà Lừa, đơn vị thi công đă tập kết cát đá, máy móc, xăng dầu quanh gốc cây...

Quá nhiều tác động không có lợi trong một thời gian dài đă khiến cây phát triển không b́nh thường. Tiếc thay, dù đă có nhiều cảnh báo nhưng lại rất ít người bận tâm, hậu quả là “cây Ông” đă “ra đi” tức tưởi như thế, c̣n “cây Bà”... Cách đây hơn một năm, tôi đă có dịp “mục sở thị” th́ thấy hầu hết phần ngọn, trong đó có nhiều cành to, đường kính từ 70cm - 100cm, bị trụi lá, chết khô và đang lan xuống thân (theo một cán bộ Bảo tàng Tân Trào, đơn vị quản lư khu di tích, th́ “tốc độ khô trụi khá nhanh”). Dưới gốc có nhiều chỗ mục có thể xuyên tay qua lớp vỏ vào trong...

Từ năm 2000, chuyện cây đa bị “bệnh” đă khiến nhiều người, nhiều cơ quan có trách nhiệm lo lắng. Không chỉ Bảo tàng Tân Trào, huyện và tỉnh lo, mà cả Bộ NN&PTNT với Viện Khoa học Lâm nghiệp cũng vào cuộc. Công văn đi công văn đến, rồi họp thành hội nghị bàn cách cứu chữa, từ phương án thành dự án, rồi lại nâng thành đề tài khoa học cấp Nhà nước... Cũng có một vài tác động cụ thể như phun thuốc, tưới bón, dựng hàng rào xung quanh... Nhưng, đến gần giữa năm 2008, cây vẫn tiếp tục “xuống cấp”, khô héo. Đă có lúc, không ít người bi quan, cho là “bó tay, đành chịu tội với tiền nhân”. Thật may, trong lúc “nước sôi lửa bỏng” như thế th́ “thần y” cùng với “thần dược” xuất hiện.

Làm với cái tâm của ḿnh

Khoảng cuối năm 2007, một vị Phó tổng biên tập báo Nông nghiệp gọi điện cho ông Kết: “Ông xem có cách nào cứu cây đa Tân Trào không?”. Ông tỏ ư ngại, bởi “đó là việc của các cơ quan chức năng, dính vào phiền phức lắm”. Rồi công việc cứ cuốn ông đi. Đầu tháng 4, ông đi Nhật Bản dự khóa học quản lư doanh nghiệp (do phía Nhật  tài trợ) về,  lại đi tổng kết chống rét ở Thái B́nh... Các nhà báo liên tục gọi điện, thúc giục ông đi cứu cây đa. Thấy đây là việc trọng đại, ông quyết định lên khảo sát đồng thời t́m tài liệu nghiên cứu về cây đa.

Ngày 19-5, ông lên Tuyên Quang cùng một số nhà báo và cán bộ Pḥng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), được lănh đạo tỉnh đón tiếp, đưa đi xem cây đa. Ông nhận thấy đất và cây đều nhiễm độc nặng, cây bị suy kiệt. Muốn cứu được th́ phải giải độc cho đất, giải độc cho cây và cung cấp dinh dưỡng cho nó. Trước lănh đạo tỉnh và cán bộ chức năng của các sở, ngành như Văn hóa, Du lịch, Nông nghiệp (có cả các chuyên gia  Lâm nghiệp và Bảo vệ thực vật), Khoa học - Công nghệ, Kế hoạch - Đầu tư..., ông Kết thuyết tŕnh phương án cứu chữa cây đa. Thuyết tŕnh xong ông kéo đoàn về Hà Nội, dù tỉnh mời ở lại ăn cơm...

Mấy ngày sau, đích thân Phó giám đốc Sở Nông nghiệp tỉnh và Giám đốc Bảo tàng Tân Trào xuống văn pḥng công ty ông, hẳn là muốn xem Nguyễn Anh Kết và cái công ty cổ phần Thanh Hà của ông có đủ tư cách, đủ năng lực để mà cứu chữa cây đa không đây? Họ đề nghị ông lập dự án, ông bảo “Chẳng dự án dự iếc ǵ sất, những ǵ cần nói tôi đă nói hết với các anh rồi, giờ là lúc cần hành động”. Nói thế chứ là doanh nghiệp, ông quá hiểu thế nào là “thủ tục hành chính”, nên ông cũng làm mươi trang gọi là “phương án”. Thế rồi, sau khi được Bộ Nông nghiệp chấp thuận, UBND tỉnh Tuyên Quang chính thức có công văn mời công ty ông tham gia cứu chữa cây đa...

Ông Kết kể: “Chúng tôi dùng chế phẩm sinh học KH, AH, NH của công ty phun ướt lá, gốc, thân và đất xung quanh cây. Tác dụng của chế phẩm sinh học này là cung cấp dinh dưỡng tức th́, giải độc cho cây, giải độc cho đất. Chế phẩm này có những mạch điều chỉnh sinh học dựa trên cơ sở sinh học phân tử- công nghệ Nano, giúp cân bằng nhanh, tăng khả năng miễn dịch, kích thích phát triển tế bào, phục hồi nhanh các tế bào bị tổn thương, cung cấp vi lượng, siêu vi lượng cùng các hợp chất hữu cơ, i-on khác... Và kết quả th́ như ông thấy đấy”. Hôm thuyết tŕnh trước lănh đạo tỉnh Tuyên Quang và các sở, ngành, ông Kết đă tuyên bố, nếu để ông chữa th́ 3 tháng sau cây sẽ nảy mầm (nhiều người đă tỏ ư nghi ngờ, cho là ông “mạnh mồm” thế). Vậy mà bây giờ, mới chỉ một tháng rưỡi sau khi phun thuốc, mầm với chồi non đă đua nhau mọc, đặc biệt là dưới gốc cây già (cấp 1) cũng đâm chồi. Những cành c̣n sót lá, trước vàng úa giờ cũng  tươi xanh trở lại.

Khỏi phải nói, việc cây đa hồi sinh khiến những người có trách nhiệm, (và rất nhiều người yêu di sản) phấn khởi như thế nào, c̣n ông Kết cũng mừng thầm trong bụng. Bởi không cứu được cây đa th́ không những bản thân ông bị dằn vặt bởi không cứu được một di tích lịch sử Cách mạng - văn hóa quư báu của đất nước, mà cả cái thương hiệu của công ty bao nhiêu năm ông vật vă mới gây dựng được cũng “chết” theo.

Đem cái thắc mắc “ông sẽ được thanh toán mọi chi phí chứ?” ra hỏi th́ ông nghiêm mặt, nói: “Ḿnh nhận làm việc này là v́ cái tâm chứ không v́ tiền”. Chính bởi “v́ cái tâm” nên ông cứ xắn tay vào làm mà  chả tính toán ǵ, và toàn bộ chi phí cứu chữa cây đa, từ tiền vật tư đến nhân công ăn ở, đi về liên tục..., lên tới cả trăm triệu đồng, ông cũng lặng lẽ bỏ ra mà làm. Quan trọng là chữa được bệnh cho cây, hồi sinh và bảo tồn được cho di tích vô giá chứ ông chẳng mảy may mong được thù lao, đài thọ...

Bài, ảnh: Đức Hải

(Kỳ sau: Thần y của nhà nông)