> Kỳ 1: Lên Tân Trào giải độc cho đa

Nhà khoa học “chân đất”

Nghe ông Kết say sưa nói về các chế phẩm sinh học do ḿnh cùng cộng sự nghiên cứu, sản xuất và hiện là những loại phân bón được ưa chuộng trên thị trường, cứ ngỡ ông phải là dân khoa học “ṇi”, nào ngờ ông lại xuất thân con nhà nông chính gốc.

Sinh năm 1956, ông Kết là con thứ 4 trong một gia đ́nh nông dân nghèo ở xă Hải Ninh thuộc huyện miền biển Tĩnh Gia (tỉnh Thanh Hóa). Lớn lên giữa những năm tháng chiến tranh, 10 tuổi cậu bé Kết đă mồ côi mẹ. Một ḿnh người cha bươn chải nuôi các con ăn học... Ông Kết nhớ lại: “Ngày ấy, nghèo đến nỗi cứ gặt xong chưa đầy 2 tháng nhà đă hết gạo. Lắm hôm chả c̣n ǵ ăn, bố tôi phải chặt từng cây tre vác vào thị trấn Hoàng Mai (cách đó khoảng 40 cây số) bán, mua ít củ dong giềng cho các con ăn trừ bữa”.

“Tuổi thơ vất vả nên đường đời hẳn lận đận?”, tôi bất giác nhớ đến đôi bàn tay chai sần của ông lúc mới gặp. Đúng là để được như ngày nay ông đă phải lăn lộn, bươn chải suốt một “thời trai trẻ”. Ông từng làm lính thông tin, nhân viên kế toán của một xí nghiệp xây dựng, rồi thợ máy ở xí nghiệp đóng tàu biển... Đáng nhớ nhất là thời kỳ ở Công ty Phát hành phim chiếu bóng Thanh Hóa, quăng đầu những năm 80 thế kỷ trước. Ngày ấy ông được giao đủ mọi việc, lúc làm thợ máy, lúc lại  làm “chân” tuyên truyền, phông bạt loa đài..., “vất vả nhưng được cái vui”. Tối đi chiếu bóng lưu động, ngày sửa ti-vi loa đài, dù không hề được đào tạo bài bản ngày nào về điện tử với bán dẫn. Thế mà không hết việc, đến nỗi chiều tối ba mươi Tết vẫn phải cặm cụi làm “để bà con có cái chơi Tết”. Nhờ tài hoa khéo léo nên cũng có “bát ăn, bát để”. Năm 1986 ông đă tậu được ô tô, dù chỉ là “con xe” sắp “hết đát” mà phải cỡ tay nghề như  ông mới dám sử dụng...

Năm 1990, ông Kết xin nghỉ “chế độ 176”, mở một tổ hợp cơ khí ở thị xă Thanh Hóa, sau đó thành lập Công ty TNHH Thanh Kết. “Nhớ ngày xưa ḿnh phải thức đêm xay lúa, xong việc mới được học bài, tôi quyết định phải t́m cách chế ra máy xay xát để con em nông thôn đỡ vất vả, dành thời gian học hành”. Ông bèn mày ṃ nghiên cứu, chế tạo quả lô cao su sao cho bóc được vỏ trấu, thiết kế ra hộp số 2 tốc độ... Sau khi thử nghiệm thành công, sản phẩm của công ty ông bán khắp cả nước, sau đó sản xuất cả xe công nông, có thời kỳ c̣n lắp ráp ô tô...

Sực nhớ “vốn liếng” ban đầu của ông chỉ có cái bằng trung cấp quản lư kinh tế, tôi bèn hỏi tránh đi: “Từ khi nào ông chuyển sang lĩnh vực nghiên cứu, chế ra các sản phẩm sinh học phục vụ nông nghiệp?”. Ông từ tốn kể: “Hồi năm 1991 tôi được đi Xin-ga-po dự hội nghị doanh nghiệp. Lần đầu xuất ngoại, tôi cảm thấy “ngợp” trước sự phát triển của họ, nhất là lĩnh vực khoa học công nghệ”. Day dứt v́ chuyện “mù” ngoại ngữ, sau khi về nước, ông bèn đi học lớp Đại học Ngoại ngữ (hệ tại chức) do Trường ĐH Sư phạm ngoại ngữ mở ở Thanh Hóa. Tṛn 40 tuổi mới có tấm bằng cử nhân, như người “khát” chữ, ông học một lèo, lấy thêm bằng cử nhân ĐH Thương mại, về sau lại “làm nốt cái bằng thạc sỹ”.

“Bước ngoặt” đưa ông Kết đến với lĩnh vực công nghệ sinh học cũng thật t́nh cờ. Năm 1995, một vị tiến sỹ khoa học vào Thanh Hóa, thấy ông ham mày ṃ, suy nghĩ, đưa ra một số tài liệu của nước ngoài trong đó có giới thiệu về phân bón hữu cơ Organit, rồi khuyên “ông nên nghiên cứu cái ǵ đó cho nông nghiệp”. Một chữ (về khoa học công nghệ sinh học) “bẻ đôi” cũng chưa từng biết, làm thế nào bây giờ? Ông bèn lên Hà Nội, đến Viện Khoa học Nông nghiệp t́m hiểu quy tŕnh sản xuất phân bón hữu cơ. Thấy ông khách lạ ham học hỏi v́ “muốn làm cái ǵ đó cho nông dân”, các giáo sư ở viện mời ông cộng tác. Thế là ṛng ră 6-7 năm trời ông mày ṃ nghiên cứu. Nhớ lần thử nghiệm đầu tiên ở Vĩnh Phúc trên một ruộng khoai tây bị băo, sau khi ông cho phun thuốc 10-15 ngày, cả ruộng cây trước đó đổ rạp đă “đứng dậy” hết lượt. “Khỏi phải nói chủ ruộng vui thế nào, nhưng tôi c̣n sướng gấp tỉ lần. Bao nhiêu năm ḍ dẫm giờ mới được thành quả. Tôi mừng đến chảy nước mắt!”. Cứ thế, ông bỏ tiền túi ra đem công tŕnh nghiên cứu của ḿnh đi khắp nơi thử nghiệm trên cây lúa, ngô, khoai, chè..., với từng loại thổ nhưỡng... Vốn nể phục cái ư chí không ngừng phấn đấu trong chuyện học hành vươn lên trong cuộc sống của ông, giờ lại nghe chuyện ông mày ṃ nghiên cứu với cái tâm “v́ nông dân” mà tôi muốn “ngả mũ” trước “nhà khoa học chân đất” này.

Hết ḷng v́ nhà nông

Ông Kết kể: “Năm 1999, xem truyền h́nh về trận băo lịch sử tàn phá  miền Trung, tôi tự thôi thúc ḿnh phải nghiên cứu ra chế phẩm nào đó có thể khử được mặn, phèn chua, giúp cây chịu được sương giá..., góp phần giúp đỡ bà con khắc phục hậu quả thiên tai đối với sản xuất nông nghiệp”. Cái lư do khiến ông trở thành “người hùng” đối với bà con nông dân ở nhiều địa phương, thậm chí được coi là “thần y”, là “Hoa Đà, Biển Thước tái thế” đối với các loại cây trồng, cũng giản dị mà đáng trân trọng, giống như chuyện cái “tâm” đă thôi thúc ông chữa bệnh cho cây đa Tân Trào.

Cũng bởi thế mới có chuyện năm 1999, sau khi chứng kiến những giọt nước mắt của biên tập viên Thanh Lâm (chương tŕnh Thời sự, Đài TH Việt Nam), ông Kết cùng cộng sự bèn nghiên cứu, cho ra đời 3 loại phân bón hữu cơ sinh học là KH, AH và NH, được Vụ Khoa học (Bộ NN&PTNT) đánh giá cao và đưa vào danh mục được phép lưu hành ở Việt Nam. Năm 2004 ông thành lập Công ty cổ phần Thanh Hà, một năm sau th́ công tŕnh ‘Nghiên cứu sử dụng phân bón lá hữu cơ sinh học KH để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai cho sản xuất nông nghiệp” do ông làm Chủ nhiệm đề tài được nhận giải thưởng Sáng tạo Khoa học công nghệ VIFOTEC... Từ đó, thương hiệu Thanh Hà đă “bay”  khắp đất nước, thậm chí c̣n đến tận Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia qua đường... tiểu ngạch!

Năm 2005, 4 cơn băo liên tiếp đổ vào Nam Định làm nhiều diện tích lúa ở tỉnh này bị ngập úng, nhiễm mặn. Đă nghe danh công tŕnh của ông Kết được giải VIFOTEC, lănh đạo huyện Nam Trực bèn “đánh tiếng” nhờ. Thế là ông Kết dùng chế phẩm KH cứu 43 héc-ta lúa bị nhiễm phèn nặng ở xă Nam Cường. Ông Vũ Xuân Bách, Chủ nhiệm HTX Nam Cường, kể: “Sau khi chúng tôi phun 2 lần, lần thứ nhất phun 6 gói/sào, lần thứ hai phun 4 gói/sào, th́ thấy lá lúa bắt đầu xanh trở lại”. Kết quả là từ chỗ xác định “mất trắng”, về sau những diện tích này đă cho thu hoạch 120-150 kg/sào.

Sau đận ấy, hàng trăm héc-ta lúa bị nhiễm chua mặn ở huyện Kinh Môn (Hải Dương), hàng trăm héc-ta đậu tương ngập úng ở xă Bạch Cừ, huyện Hoa Lư (Ninh B́nh), hàng trăm héc-ta ngô ngập úng ở xă Nghĩa Thắng, huyện Nghĩa Hưng (Nam Định)... cũng được ông Kết ra tay “cải tử hoàn sinh”, không những phục hồi mà c̣n cho năng suất cao. Năm 2006 ông lại cứu hàng trăm héc-ta lúa mới cấy bị ngập úng ở xă An Ninh, huyện Tiền Hải (Thái B́nh). “Thần dược” của ông Kết c̣n cứu nhiều vườn địa lan ở Đà Lạt khỏi bệnh thối nhũn rễ. 

Nhưng có lẽ, nguyên cớ khiến ông Kết trở thành “thần y” của nhà nông c̣n do... duyên nợ với báo chí, giống như vụ cứu cây đa Tân Trào gần đây. Chính cánh nhà báo đă “lôi” ông vào cuộc để làm việc thiện giúp nông dân những vùng bị thiên tai. Cuối năm 2006, khi hàng loạt diện tích lúa ở đồng bằng sông Cửu Long bị nhiễm bệnh vàng lùn, lùn xoắn lá, một số nhà báo theo dơi mảng nông nghiệp, nông thôn đă sùng sục “đ̣i” ông Kết đi cứu lúa. Ông nhận lời, cùng họ đến những “điểm nóng” của “trận đại dịch vàng lùn”, sau khi đă được Cục Trồng trọt, Cục Bảo vệ thực vật (Bộ NN&PTNT) và địa phương đồng ư. Ông cho khảo nghiệm tại 3 “điểm nóng” ở xă Nhơn Thạnh Trung (thị xă Tân An, tỉnh Long An), sau khi sử dụng sản phẩm KH, AH, NH, những ruộng lúa tưởng như bỏ đi ấy đă phục hồi, cho năng suất tương đương 5 tấn/héc-ta. Bà con nông dân 14 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long đă theo dơi, sau đó sử dụng sản phẩm của ông và cứu được hàng chục vạn héc-ta lúa, có nơi c̣n cho năng suất gần 10 tấn/héc-ta. Đợt rét đậm rét hại cuối năm 2007, đầu năm 2008 vừa qua, ông lại mang quân cán vật tư đi cứu lúa bị rét một số nơi ở Hải Dương, Thái B́nh... Sau khi thí điểm hiệu quả công việc được nhân rộng. Hàng ngh́n héc-ta lúa tưởng chừng chỉ c̣n cách nhổ đi cấy lại, đă  hồi sinh và cho năng suất cao...

Những lần đi cứu lúa và hoa màu ở khắp các địa phương trong những năm qua, toàn bộ chi phí vật tư, thuê nhân công, cử cán bộ theo dơi, đi-về đều do ông tự nguyện bỏ ra, dễ phải đến hàng trăm triệu đồng. Nh́n xấp thư của bà con nông dân và công văn của các cơ quan đoàn thể ở khắp các địa phương gửi đến cảm ơn, tôi hỏi: “Lư do nào khiến ông bỏ tiền túi ra đi cứu lúa giúp cho bà con?”. Ông cười, bảo rằng: “Tôi vốn là con nhà nông, vốn thấm thía với cái đói cái nghèo nên luôn muốn chia sẻ với những khó khăn của người nông dân”. Cái lư do làm việc thiện sao mà thật giản dị.

Đang dở chuyện th́ ông Kết lại có khách đến thăm. Th́ ra một số nhà báo đồng nghiệp đến mời ông lên Sơn Tây, xem xét và tư vấn cho việc cứu cây đa ở làng cổ Đường Lâm. Cái “cây di  tích” hàng trăm năm tuổi của Hà Nội này cũng đang “ốm”, cần được chạy chữa. Thế là “thần y của nhà nông” lại khăn gói lên đường...

Bài, ảnh:  Đức Hải