(HNM) - Ba mươi năm trước tôi đă đi Hội An, giờ chả nhớ được ǵ ngoài cái câu “ra đấy mà không ăn cao lầu à?”, mà phải về đến Đà Nẵng mới nghe được. Nghĩa là trong chú lính ngố hồi ấy ấn tượng về phố cổ phẳng phiu nhạt nhẽo lắm. Chỉ có cái nắng là mạnh. Đất trời ǵ mà muốn hun con người ta cho tan chảy ra, nếu không th́ cũng phải đen xậm đen xụi mới được.

Giờ th́ trở về nhấm nháp mỗi khúc ngoặt, khoen cửa, câu đầu, con ngơ trong di sản thế giới. Hội An đă lên thành phố, dù là thành phố cấp ba nhưng tôi vẫn thích gọi “thị xă”; thân thiện với anh tiểu thị dân pha tiểu nông Hà Nội hơn. Lạ, là nóng thế mà lại có thể mơ màng được. Những con phố ngắn và bé như cái kẹo nằm chính hướng Đông - Tây, chiều đến không bóng cây đố chạy chỗ nào khỏi nắng, tây đầm vẫn tay trong tay lượn lờ. Nhà thấp đổ vệt xẫm xuống mặt đường sáng đến lóa mắt, sự tương phản rất thu hút các tay máy. Người Quảng ưa Kinh Dịch, điều ấy với họ có cái ǵ giống âm - dương, xen giữa là những “trạng huống” chuyển giao. Và h́nh như nó làm nên cái tốc độ sống không quá hối hả, kiểu “tương sinh tương khắc, cái ǵ phải đến th́ rồi nó sẽ đến” tự tại giữa gió thị trường nơi nơi.

Phố cổ chặn khách “phong lưu, hiện đại” bằng tấm biển bé xíu gắn trên một bồn hoa di động, ghi “dành cho người đi bộ và xe thô sơ”. Nhạc nhỏ ướt át, những bản không chát chúa. Quần áo (đa phần tơ tằm, vải bông), xú vơ nia, đồ giả cổ khắp nơi, người bán không chào mời, phe phẩy chiếc quạt. Mèo mướp lim dim trên bậu cửa. Đúng là một không gian chiêm nghiệm, để ta thấy thế nào là “mỗi bước đi mỗi phát hiện”.

Hội An cả ngh́n di tích, không lọ mọ đi bộ không cảm nhận được. Nhà cổ Tấn Kư chạm “Cầm Kỳ Thi Họa”, nhà cổ Quân Thắng hơn 150 tuổi là “Ngư Tiều Canh Mục”, mang phong cách Trung Hoa. Đây, nhà cổ Phùng Hưng gợi nhớ những ngôi nhà buôn bán của các chú khách Hàng Buồm Hà Nội. Chi chít kiến trúc người Minh Hương chạy Măn Thanh, thương nhân duyên hải Trung Hoa để lại: hội quán Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông… Nhà thờ họ rất nhiều, trong đó có họ Nguyễn Tường, một chi sau này di ra Hải Dương “ḷi” ra ba anh em Nhất Linh, Thạch Lam,  Hoàng Đạo nổi tiếng. Chùa Cầu, địa điểm lướt thướt mưa hôm xem ti vi thi hoa hậu Hoàn vũ thế giới  người Nhật xây, chùa Ông thờ Quan Vân Trường, thương nhân xưa từng đến cam kết vay nợ, làm ăn, cầu may… Người Chăm không c̣n ở đây đă rất lâu, nhưng tục thờ thần Đất vẫn để lại.

Tất cả đều cho ta h́nh dung về một đô thị đa chủng, có tính chất quốc tế trong lịch sử. Sông Thu Bồn cách nay hơn trăm năm mà không đùn phù sa lấp cửa ra biển, làm chết dí giao thương, chả biết Hội An giờ ra thế nào? Sẽ hiện đại, phố cổ nhà cổ biến mất? Dễ thế lắm! Mà thế th́ c̣n đâu chốn để ta trầm ngâm, sống chậm lại trong nhịp “x́ chét” thị dân…

                                                                         *

Xứ Quảng, trong đó có Hội An, in đậm dấu vết các chúa Nguyễn, trước khi họ xưng Vương được. Đây là điều khả dĩ nên nhắc đến, v́ trong sử ta, nhất là sách giáo khoa, thường chỉ nhắc đến vương triều này với những nét tiêu cực, như “cơng rắn cắn gà nhà”. Trong cái nh́n ấy, những Hoàng Diệu, Nguyễn Tri Phương cố nhiên có vị trí cao hơn nhà Nho thất thế Phan Thanh Giản hay ông quan mở cơi Lê Văn Duyệt.

Lê Quư Đôn là trọng thần của họ Trịnh, tất nhiên sau này không được vương triều Nguyễn ưa thích. Thế mà từ rất sớm, năm 1776, đóng Hiệp trấn tham tán quân cơ ở Thuận Hóa (Thừa Thiên - Huế ngày nay), ông đă có những nhận xét nể v́ trong sách Phủ biên tạp lục về Đoan Quận Công Nguyễn Hoàng, người “đặt nền móng” cho “Quảng Nam quốc”: “… có uy lược, xét kỹ, nghiêm minh, không ai dám lừa dối.

Cai trị hơn mười năm, chính sự khoan ḥa, việc ǵ cũng thường làm ơn cho dân, dùng phép công bằng, răn giữ bản bộ, cấm đoán kẻ hung dữ. Quân dân hai xứ (Thuận -Quảng) thân yên tín phục, cảm nhân mến đức, dời đổi phong tục, chợ không bán hai giá, người không ai trộm cướp, cửa ngoài không phải đóng, thuyền buôn ngoại quốc đều đến mua bán, đổi chác phải giá, quân lệnh nghiêm trang ai cũng cố gắng, trong cơi đều an cư lạc nghiệp. Hằng năm nộp thuế má để giúp việc quân việc nước, triều đ́nh cũng được nhờ”. Đây là nhận xét hết sức khách quan của kẻ sĩ, về một đại thần lập nghiệp ở phương xa, có xu hướng tách khỏi triều đ́nh trung ương. Cảm nhận được vậy là có Trí, có Nhân. Nhưng trong trật tự phong kiến ngặt nghèo, hẳn họ Lê c̣n phải có chữ Dũng.

“Khi đặt tên các chúa Nguyễn Phúc Chu, Phúc Tần, Phúc Nguyên, Nguyễn Hoàng cho đường mới bên sông Hoài, các ông có gặp khó ǵ không?”.

Trả lời câu hỏi này, ông Nguyễn Sự, Bí thư Hội An, trước đó có mười năm làm chủ tịch, chỉ vẻn vẹn: “Người Hội An hiểu và chấp nhận”. Nói thế chứ chắc không dễ ở xứ con người “hay căi”, khi mà sử chính thống đánh giá khác. Nhưng chắc là lại dễ, khi các cụ - chủ yếu là các cụ vừa có tuổi vừa vai vế cách mạng thôi - biết sử, chả phải chỉ ḿnh sử cận hiện đại. “Lịch sử luôn luôn phải được viết lại”, Ăng - ghen đă nói thế. Đánh giá lại nhiều sự kiện, nhân vật, giai đoạn, trong đó có triều Nguyễn - đang là một trào lưu lớn trong giới nghiên cứu ở ta.

Đă có những hội thảo về Phan Thanh Giản, Mạc Thiên Tích, Lê Văn Duyệt… do Hội Khoa học Lịch sử kết hợp với địa phương làm. Huế khôi phục lại tên đường Huyền Trân Công chúa, người con gái lấy vua Chiêm để đổi lấy vùng đất B́nh Trị Thiên bây giờ cho Đông A Đại Việt - vốn từng bị thay bằng “Bùi Thị Xuân” giống Hà Nội. Đà Nẵng có đường Nguyễn Hoàng. Đó là một xu hướng. Sau hội thảo về Triết Vương Trịnh Tùng, vị chúa có công rất lớn mang lại sự ổn định khi ḍng tộc Lê trở nên yếu ớt, liệu Hà Nội, Thanh Hóa và vài thành phố phía Bắc liệu có “mọc” những phố mới mang tên các chúa Trịnh?

                                                                               *

Có phố cổ, đồng lúa, biển đảo, cả rừng, dù là rừng lúp xúp, Hội An lúc nào cũng nườm nượp du khách, nguồn thu rất đáng kể. Khách ta khách tây dạo phố dưới nắng, quen mắt rồi, nhưng mấy cái “ŕ sọt” bốn năm sao ngoài Cửa Đợi (bị đổi thành “Cửa Đại” từ hồi ông Bảo Đại lên ngôi) giá ngh́n rưởi đô mỗi đêm, cũng phải đặt trước cả năm. Thế th́ thử h́nh dung một t́nh huống xấu xí: đem cái phần vật thể - những di tích, đèn lồng, biển đảo… ra một tỉnh thành khác hiện đại, gần gụi, nhiều tiềm năng khai thác hơn, liệu đô thị c̣n cái sức thu hút như thế này? Không chắc đâu! V́ c̣n hồn vía, cốt cách, tiết tấu, cái linh khí nữa chứ. Nó “lơ lửng” đâu đó, trong cái nắng, dưới mỗi viên gạch, mùi trầm đốt sáng ra, cách cư xử của con người, nghĩa là phải đủ cả thiên địa nhân. Ông Lê Ngọc Thiệp, ngoài bẩy mươi rồi, một “ghít” tiếng Pháp có hạng, bảo thời chiến tranh nơi này rất nghèo. Đường ra Đà Nẵng chiều đến xe nhà binh không dám  chạy, phố Hội thành ra ốc đảo, tất cả đều vón lại như những hóa thạch bị “nhốt” trong ḍng dung nham nóng. Hồi bảy nhăm quân quản mới đập xong “tàn tích phong kiến” Khổng Miếu th́ bí thư tỉnh kịp thời ra lệnh dừng. Hú vía. Dễ biến sạch một di sản mà cái nghèo và chiến tranh đă “bảo tồn” hộ.

Nhưng yếu tố nhân th́ không trời nào “hộ” được. Người Hội An sẵn sàng chỉ đường cho khách lúc khuya khoắt. Sáng ngày ra đi đổi cái ô mua hôm qua sang màu khác, ta không sợ bị quở vía. Cô bé lễ tân khách sạn Hải Âu lém lỉnh, hiện đại, làu thông tiếng Anh, bỗng làm tôi sửng sốt khi cất tiếng “Mô Phật!” giữa câu chuyện. Yếu tố tôn giáo ảnh hưởng lớn đến văn hóa, đạo đức của họ, điều ít thấy ở nhiều miền vùng bốn năm mươi năm trước đây vội vă quét sạch bóng Thần Phật để giờ lúng túng khi xây dựng “con người mới”. Trong cuộc bán mua, họ đủng đỉnh, không quá ham lời (chiếc xe đạp thuê cả ngày trời chỉ mười ngh́n), và nhờ vậy, khách c̣n muốn quay lại. Tự tại chăng? Hay v́ “Quảng Nam hay căi”, “ăn cục nói ḥn”, cái đức làm khách anh ách nhưng lại không dứt ra được?

“Văn minh như đô thị, mộc mạc như làng”, người Hội An tự hào nhắc câu cảm nhận của nhà văn Nguyên Ngọc. Tác giả “Đất nước đứng lên” đă góp phần đặt ở đây nền móng cho trường đại học dân lập Phan Châu Trinh, nghĩa là rất muốn đô thị này có một cốt cách trí thức, lịch lăm khả dĩ đương đầu được với thói trọc phú ăn xổi; một mong ước đẹp và cũng mong manh biết bao. Nằm trên nền một căn cứ quân sự trước và sau năm ‘75, trường c̣n gặp nhiều cái khó để tồn tại và khẳng định ḿnh. Nhưng tính cách con người phố Hội th́ có thật, và có nền tảng, không dễ để “tẩy” trôi đi trên đà hiện đại hóa.

Là “người làng” đấy, nghĩa là nếp cộng đồng rất cao, nhưng lại đă là “người phố”, kiến văn đủ tầm để chọn lựa, không phải bạ cái ǵ cũng rước vào để rồi lâu lâu không chịu nổi nhưng vất đi lại không được. Bí thư Nguyễn Sự bảo quỹ đất c̣n mênh mông, nhưng “không nên xây cái ǵ” mới là quan điểm cốt yếu, chứ không phải “nên xây cái ǵ” vào đấy. Và ông “thú nhận”: “Đă có lúc trồng đại trà hoa sữa nhưng hắc quá lại phá cả. Nhưng cho phép các “ŕ sọt” ngoài biển phá rừng phi lao xây nhà là cái sai không chữa được”. Nhận thức (tiếc rẻ) ấy làm chạnh nghĩ tới Thủ đô của chúng ta: sau bao nhiêu bài học về nhà “Hàm cá mập”, Khách sạn Hà Nội vàng, mà có lúc bên Bờ Hồ vẫn suưt bị mọc lên ṭa nhà Điện lực “thênh thang cao rộng”. Và khu phố cổ th́ ngày một mới mẻ hiện đại hơn…

Hoàng Định