Ông Lê Văn Sử gặp lại người bạn dân tộc Mông.

(HNM) - LTS: Thế hệ học sinh từ thập kỷ bảy của thế kỷ trước đều đă học qua đoạn trích của tác phẩm “Lặng lẽ Sa Pa” của nhà văn Nguyễn Thành Long. Nhân vật “anh thanh niên” trong truyện là điển h́nh của lứa thanh niên sôi nổi, trong sáng, yêu nước, hết ḷng v́ công việc mà không đ̣i hỏi sự đăi ngộ. Người như anh, trách nhiệm cao hơn quyền lợi và “vô t́nh” khắc tên “vô danh” vào ḷng người, để lại tấm gương lao động, tính hướng thiện cho những thế hệ tiếp bước một cách sinh động và long lanh hơn tất thảy lư thuyết…

Hànộimới xin gửi đến độc giả chân dung và cuộc sống thực của “anh thanh niên” qua bài ghi chép dưới đây.

“Ai cũng chọn việc nhẹ nhàng, gian khổ biết dành phần ai?Ai cũng một thời trẻ trai, cũng thường nghĩ về đời ḿnh…”  Lời  ca đầy tính triết lư và giai điệu quen thuộc của bài hát “Một  rừng cây, một đời người ” của nhạc sỹ Trần Long Ân t́nh cờ vang lên trên chuyến xe khách đang vật vă qua những cung đường hẻo lánh, đang sửa chữa dở dang để tới thị trấn Than Uyên, tỉnh Lai Châu. Trời càng về trưa càng nóng. Chiếc xe cà tàng cơng vài người khách như bị nung lên bởi nắng hè và gió Lào. Người đẫm mồ hôi, bụi phủ bạc tóc, miệng khô khốc, chúng tôi chỉ mong nhanh tới thị trấn miền núi đó để t́m được “anh thanh niên” trong tác phẩm “Lặng lẽ Sa Pa” của nhà văn Nguyễn Thành Long.

Người lặng lẽ mà không lặng lẽ

Qua nhiều lần hỏi thăm, chúng tôi t́m được đến nhà “anh thanh niên” trong truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa”. Một căn nhà giản dị nằm dưới bóng cây xoài với cái cửa ghép bằng vài tấm gỗ mộc. Đồ đạc tuềnh toàng. Dụng cụ sửa ti-vi, cát-sét vương mọi nơi. Vài chiếc cát-sét cũ nằm chỏng chơ một góc như chờ được sửa. Bằng khen đề tên Lê Văn Sử treo kín tường, gài cả dưới tấm kính trên bàn uống nước.

“Anh thanh niên” ngày xưa giờ đă ngoài 70 tuổi, cũng chạc tuổi bác cả của tôi. Răng cũng rụng vài cái, nhưng dáng vẻ c̣n nhanh nhẹn, hoạt bát, giọng khỏe khoắn và động tác dứt khoát. Tiếp chúng tôi, những vị khách không mời, bác không giấu nổi sự ngạc nhiên, rằng sao c̣n có người t́m đến ḿnh.

Những lời thăm hỏi dồn dập rồi cũng qua để nhường chỗ cho những chuyện bác kể về thời thanh niên sôi nổi mà lặng lẽ trên đỉnh đèo Hoàng Liên Sơn ngày nào. Bác kể lại: “Quê ở làng Ngọc Lũ, B́nh Lục, nay thuộc tỉnh Hà Nam, nhà có ba anh em trai, ngày nhỏ, được ông bác dạy tiếng Pháp tại nhà. Khi lớn lên, ba anh em bảo nhau sẽ chỉ theo hướng khoa học tự nhiên. Ngày đó, tôi nghĩ rằng tốt nhất không làm nghề ǵ liên quan đến tiền bạc th́ ḿnh mới thoải mái được. Giờ đây nghĩ lại lựa chọn của ḿnh tuy có lúc làm cho cuộc sống của ḿnh bị thiệt tḥi nhưng đó là lựa chọn đúng bởi v́ tôi được sống thoải mái, được là chính ḿnh”.

Bác kể tiếp: “Nhà văn Nguyễn Thành Long đă tả chân thực t́nh cảnh của tôi ngày đó. Những người tôi thường gặp nhất là cánh lái xe, giờ c̣n một người cũng sống ở Than Uyên đây. Đúng là có những lúc buồn quá tôi phải chặt cây chắn ngang đường để được nói chuyện một lúc với mọi người. Ngày đó, cũng như bao cuộc gặp gỡ khác, tôi mừng quưnh lên khi được tiếp chuyện với nhà văn và cô gái. Giờ tôi mới hiểu rằng, khi ấy, nhân vật nữ muốn tặng chiếc khăn tay cho tôi bằng cách cố t́nh bỏ quên trong cuốn sổ ghi chép của tôi. Khi tôi chạy theo để trả lại chiếc khăn cho cô ấy, cô ấy đỏ mặt nhận lại mà không nói ǵ”.

“Giờ biết làm thế nào để gặp lại cô gái ngày đó nhỉ?”, bất chợt bác Sử thốt ra mong ước đó trong ḍng những kí ức đang chảy về từ quá khứ. Bó hoa “anh thanh niên” tặng cô gái ngày đó là hoa Bách hợp. Bác Sử trầm giọng: “Cách đây mấy năm, tôi có nghe nói là bác Long đă mất ở trong Nam. Thế là không c̣n dịp gặp lại bác nữa rồi”. Nói đến đây, bác dừng lại, rít một hơi thuốc dài, mắt nh́n xa xăm…

Bác Sử chuyển từ Sa Pa về Than Uyên từ năm 1999. Măi sau này, khi cô giáo Liên dạy văn cấp 2 của Trường THCS Than Uyên t́nh cờ hỏi: “Bác làm trong ngành khí tượng thủy văn ở Tây Bắc có biết ai là anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa không?” Bác mới chỉ vào ḿnh và bảo: “Đấy chính là tôi!”. Ngay cả mấy đứa cháu trong nhà cũng không biết điều này. “Chả bao giờ tôi khoe điều đó với ai. Ngày đó, hoàn cảnh của tôi cũng giống như nhiều người, thậm chí c̣n không khổ bằng những người khác”, bác trầm ngâm nói.

“Được nấu cơm cho cánh lái xe là sướng lắm rồi! Vừa có người ăn cơm cùng, vừa được nói chuyện, lại được các anh tiếp thức ăn tươi như mớ rau từ Sa Pa, con cá từ hồ Thác Bà…”, bác Sử nhớ lại. “Nhưng khổ nhất là vào mùa đông, có năm trời lạnh tới -5oC, có chặn đường lại th́ cánh tài xế cũng chỉ tḥ cổ ra nói vài câu rồi đi luôn. Lúc đó buồn muốn khóc, đứng tần ngần giây lát rồi cũng phải chạy ngay lên trạm nếu không th́ chết cóng giữa đường”.

Thăm lại nơi canh trời

Xe đi Lào Cai chạy qua đỉnh đèo Hoàng Liên Sơn. Vừa xuống xe, không cần nghỉ, tôi hăm hở đi lên trước và nói tự tin: “Bác để cháu đưa bác lên chỗ ngày xưa bác ở”. Hơi sững lại một chút v́ bất ngờ, bác Sử cười tủm tỉm nói: “Ừ, cậu cứ dẫn đường đi”. Tôi xốc lại ba lô đi lên lối ṃn đầy dấu chân trâu ngược xuôi - cái lối ṃn mà tôi đă ṃ mẫm lên ngay sau đợt Sa Pa có băng giá hồi đầu năm. Giờ dâu đất chín đỏ mọng lấp ló quanh những bụi cỏ. Qua con dốc nhỏ, một băi đất phẳng hiện ra, đây đó vẫn c̣n dấu vết của gạch, vữa. “Có phải đây không ạ?” - tôi hỏi. Bác Sử cười nói: “Chỗ này là nơi đặt cái lều chứa vật liệu”.

 “Giờ th́ các bạn theo tôi”, bác Sử nói rồi đi lên trước. Xuống một khoảnh đất thấp hơn một chút, bác chỉ: “Lều của tôi ngày xưa ở đây, nơi tôi tiếp những vị khách hiếm hoi, những anh lái xe, vài người bạn dân tộc, nhà văn Nguyễn Thành Long…”.

Ngồi trên một móng trụ, nơi xưa đặt máy đo nắng, bác Sử chỉ đây là chỗ đặt máy đo mưa, nơi kia đặt máy đo gió… Bác rút thuốc lá, gió thổi vù vù, vất vả lắm mới bật được lửa. Rít một hơi dài, đưa tầm mắt ra xa, bác Sử ngồi trầm ngâm. Trong khi đó, hai cô cậu thanh niên cứ xuưt xoa đám rêu này đẹp, bông hoa kia xinh, quả dâu đất nọ chín quá… Không khí trong ngần, thuần khiết lạ! Sự mát lành đến độ cảm giác như mùi thuốc lá có thể thơm thoảng khắp cả thung lũng phía xa. Bỗng tôi thấy dường như có giọt nước đang ngân ngấn nơi khóe mắt “anh thanh niên” ngày nào.

Ḍng kư ức từ hơn 40 năm trước theo nhau đổ về như thác. Bác Sử kể lại: Ngày đó, học xong phổ thông, tôi lên vùng núi Tây Bắc t́m việc và được nhận vào công tác trong ngành khí tượng. May mắn cho tôi v́ gặp được bác Nguyễn Tác Nhân - Trưởng trạm Vật lư Địa cầu ở Sa Pa. Bác Nhân đă d́u dắt tôi cũng như anh em trẻ rất nhiều trong cuộc sống và công việc. Chính bác Nhân đă hỏi ư kiến tôi trước khi quyết định đưa tôi lên làm việc tại trạm khí tượng trên đỉnh đèo. Khi chuyển lên trạm, tôi gặp anh Nguyễn Xuân Tỵ, người đă ở trên trạm từ trước. Anh Tỵ c̣n chịu đựng gian khổ nhiều hơn tôi. Anh Tỵ cũng gặp nhà văn Nguyễn Thành Long nhiều hơn tôi.

Ngày đó c̣n trẻ nên vừa không biết ǵ vừa bất chấp khó khăn. Nhưng lúc mới lên trạm buồn muốn khóc. Trên đỉnh đèo cả ngày không một bóng người. Những buổi chiều ngồi nh́n mặt trời lặn, chỉ c̣n rừng với núi, và cả một không gian tĩnh lặng, nước mắt cứ chảy ra. Thèm được gặp người, thèm nghe tiếng người kinh khủng!

Chỉ khi ở nơi vắng vẻ heo hút như thế mới thấy t́nh cảm giữa người với người thiêng liêng. Lúc ở chỗ nhiều người th́ c̣n thấy người này kèn cựa người kia… ở trạm, tôi kết bạn với tất cả, từ những anh lái xe đến những người dân tộc. Tôi cũng tiếp nhiều vị lên thăm trạm, từ các lănh đạo Đảng, Nhà nước đến tác giả viết truyện “Ḥn Đất” ấy… Tôi gặp nhà văn Nguyễn Thành Long hai lần đều ở trạm khí tượng này. Thực ra, nhà văn đă lên đây nhiều lắm.

Lần đầu tiên biết có truyện viết về ḿnh là qua nghe “Đọc truyện đêm khuya” trên đài. Lúc đó, đang nằm lim dim th́ giật nảy ḿnh khi nhận ra là viết về chính ḿnh. Trong ấy nhà văn viết ở đây cao 2.600 mét so với mặt nước biển nhưng thực ra độ cao chính xác là 2.060 mét. Mà cũng không có chi tiết tặng nhau cả rổ trứng gà. Mấy người bạn Mông cũng tặng gà nhưng nuôi được vài bữa là bị cáo, cầy bắt tiệt. Ngày đó, khó khăn giúp đỡ nhau mớ rau, miếng thịt, vài quả trứng đă là quư lắm rồi.

Vào những ngày ḍng xiết (đới gió Tây ở trên cao) xuất hiện trên đỉnh đèo, tốc độ gió lên tới 40 mét/giây, tương đương với gió băo cấp 8. Nếu đang ở trong rừng th́ phải chui ngay vào dưới lùm cây rậm rạp mà trú. Nếu ở trạm th́ tốt nhất là trú trong nhà. Gió mạnh đến nỗi nằm trong nhà đắp chăn trùm đầu mà vẫn nghe thấy tiếng gió thổi u u, ù ù. Trời khô, độ ẩm chỉ c̣n dưới 10%. Người nào mà yếu th́ máu cam cứ chảy ra miết.

Mùa đông, có hôm băng tuyết phủ khắp núi rừng. Rét không dám ra ngoài. Đun hết củi dự trữ phải lấy cọng màn, giá sách bằng gỗ… để đun nước, nấu cơm mà ăn. Mùa đông tốn gạo lắm! Mỗi tháng phải ăn hết 30 cân, trong khi tiêu chuẩn chỉ là 19 cân. Cũng may có mấy người bạn Mông, cánh lái xe giúp đỡ nên tôi không thiếu thốn lắm. Có những hôm đi rừng về đă thấy cả xâu thịt thú rừng treo ở cửa. Ngày thường th́ cứ 2 bữa cơm ăn với măng rừng…

Ngẫm lại giờ mới thấy khi đó khổ th́ cũng thật khổ nhưng sướng th́ cũng thật sướng. Khi buồn th́ buồn cùng cực. Khi vui là vui ngất trời. Nếu được chọn lại, tôi vẫn sẽ chọn con đường đă đi qua - bác Sử nói.

Sa Pa giờ đây không c̣n lặng lẽ như xưa nữa. Những chuyến tàu, chuyến xe qua lại Tây Bắc giờ đă đông nghẹt người. Nhiều khi để kiếm được tấm vé lên tàu phải tất tả chạy ngược chạy xuôi. Người từ khắp nơi đổ về đây du lịch, làm ăn, kiếm sống. Sa Pa giờ cũng đă khác trước. Trong cái cuộc sống quá ồn ào, náo nhiệt, v́ cuộc mưu sinh này, dường như không c̣n chỗ cho những người như “anh thanh niên” ngày nào. Bác Sử chuyển về Than Uyên những mong t́m lại cuộc sống đúng là ḿnh hơn...

Mỗi tối, sau chương tŕnh thời sự, tôi đều chăm chú nghe bản tin thời tiết được những nam thanh, nữ tú mặc quần áo đẹp đọc và chỉ dẫn chi tiết. Tôi bỗng băn khoăn, không hiểu họ, những người đang nói và những người  đang nghe bản tin đó có biết đến những vất vả, hy sinh thầm lặng của những người làm khí tượng thủy văn? Giờ đây làm khí tượng thủy văn cũng không c̣n khổ như trước, nhưng ở những nơi xa xôi như Trường Sa, vẫn c̣n những người ngày đêm làm việc như “anh thanh niên” Sử đă làm cách đây 40 năm.

Ghi chép của Đức Trường