(HNM) - Vẫn đang chờ một nơi trưng bày xứng tầm, giờ bộ con dấu quư này  được lưu giữ trong một dăy nhà cấp 4 nằm trong khu dân cư đông đúc ngơ chùa Hưng Kư (Minh Khai, Hà Nội).

Mặc dù vậy, giá trị của bộ sưu tập đặc biệt này cũng như  câu chuyện lặn lội t́m kiếm những hiện vật về một thời kỳ phát triển của Thủ đô Hà Nội này đă thu hút sự quan tâm của  nhiều người trong đó có không ít học giả. Nhân kỷ niệm 54 năm Ngày giải phóng Thủ đô, xin gửi tới bạn đọc những thông tin về bộ sưu tập quư giá này.

Hành tŕnh đi t́m “kho báu”

T́nh cờ bộ con dấu quư này được phát hiện vào năm 2007 nhân việc chuẩn bị cho cuộc triển lăm về các thời kỳ lịch sử của Quốc hội. Lúc đó Bảo tàng Hà Nội là đơn vị được giao nhiệm vụ đi sưu tập và trưng bày đă phải lặn lội khắp nơi để t́m ra cho đủ số hiện vật liên quan đến chủ đề triển lăm. Việc t́m ra bộ dấu đă nằm ngoài dự kiến khi hai cán bộ bảo tàng làm nhiệm vụ đi sưu tập tiếp cận kho lưu trữ Sở  Nội vụ. Phát hiện này gây bất ngờ không chỉ với người làm chuyên môn. Nhất là khi cả 78 con dấu của 78 tiểu khu Hà Nội vào thời điểm thành phố chuyển từ đơn vị hành chính tiểu khu lên cấp phường vẫn c̣n được bảo quản nguyên vẹn.

Bộ sưu tập con dấu vừa được phát hiện

Một cán bộ bảo tàng nhớ lại, bộ con dấu nằm trong một góc kho lưu trữ khi đem ra c̣n dày bụi thời gian. Những con dấu bằng đồng qua tháng năm cái c̣n hằn nguyên màu mực đỏ, có cái đă lên cả gỉ xanh... Bằng con mắt nghề nghiệp, các cán bộ bảo tàng đă phát hiện ra đó là một kho báu. Sau vài phút hội ư cùng ban giám đốc qua điện thoại, hai cán bộ bảo tàng là anh Tiệp và chị Dung đă lập tức đề nghị xin được bằng mọi cách, kể cả “mua” lại, để có cơ hội ǵn giữ cho muôn đời sau một giá trị lịch sử của Thủ đô. Được biết, khi có thông tin kể lại, khi biết có bộ dấu này, một nhà hảo tâm đă ngỏ ư sẵn sàng bỏ ngay 20 triệu (một số tiền rất lớn khi đó) để giúp  bảo tàng sớm sở  hữu bộ sưu tập này !?

Sau một loạt thủ tục hành chính, với không ít nhiêu khê, cuối cùng Bảo tàng Hà Nội cũng tiếp nhận được bộ sưu tập quư giá này. Cũng phải nói thêm rằng nếu không bằng cái tâm của những người làm nghề th́ có lẽ trong những gian trưng bày của Bảo tàng Hà Nội vào năm 2010  sẽ thiếu hẳn một bộ hiện vật vô cùng quan trọng.  Dù không phải bán mua ǵ, nhưng khi được chúng tôi cho xem những bức ảnh về bộ dấu này, một chuyên gia đồ cổ đă khẳng định, cái giá của nó sẽ c̣n vượt xa con số 20 triệu đồng nếu rơi vào tay tư nhân và giới sưu tầm đồ cổ.

Hiện tại chưa có nơi trưng bày, bộ sưu tập 78 con dấu các tiểu khu Hà Nội đang được bảo quản trong kho lưu trữ  Bảo tàng Hà Nội tại ngơ chùa Hưng Kư. Kho lưu trữ này là một dăy nhà cấp 4 lại nằm lọt thỏm giữa một khu dân cư đông đúc. Ngoài sân kho, rất nhiều hiện vật như tượng đồng, phù điêu đá… đang được bảo quản một cách sơ sài,  lăn lóc cùng mưa nắng. Dù yêu nghề và rất cố gắng nhưng khó khăn trước mắt của công tác bảo tàng vẫn là thiếu cơ sở để bảo quản hiện vật. Những cán bộ giữ kho cho biết, họ vẫn mong muốn có một nơi đủ điều kiện trưng bày và bảo quản để những hiện vật mang giá trị văn hóa lịch sử này không phải mai một măi với thời gian. Là một khu đất khép kín, có tường rào bao quanh nên nhiều người dân sống xung quanh đó  không hề hay biết có một kho báu ngay ở gần bên.

Lịch sử Hà Nội qua giá trị hiện vật quư

Chị Nguyễn Thị Mai, Phó pḥng kiểm kê, bảo quản Bảo tàng Hà Nội rất ngạc nhiên, căn vặn v́ sao chúng tôi biết được câu chuyện những con dấu này để t́m đến. Việc phát hiện về bộ dấu này  chưa hề được công bố nhưng theo chị Mai để chuẩn bị cho một ngày ra mắt công chúng tất cả hồ sơ về lai lịch mỗi chiếc dấu đă được hoàn chỉnh từ lâu.

Để bạn đọc có thể hiểu rơ thêm về ư nghĩa giá trị lịch sử của bộ sưu tập những con dấu của 78 tiểu khu Hà Nội, chúng tôi xin trích những cột mốc thời gian từ  sử liệu Hà Nội: 22-11-1945 chính quyền Việt Nam Dân chủ cộng ḥa quy định Hà Nội gồm 5 khu phố nội thành: Lăng Bạc, Đống Đa, Mê Linh, Đại La, Đề Thám và 120 xă ngoại thành. 1945-1946: Chia Hà Nội thành 17 khu phố nội thành (Trúc Bạch, Đồng Xuân, Thăng Long, Đông Thành, Đông Kinh Nghĩa Thục, Hoàn Kiếm, Văn Miếu, Quán Sứ, Đại Học, Bảy Mẫu, Chợ Hôm, Ḷ Đúc, Hồng Hà, Long Biên, Đồng Nhân, Vạn Thái, Bạch Mai) và 5 khu hành chính ngoại thành (Lăng Bạc, Đại La, Đống Đa, Đề Thám, Mê Linh). Năm 1954 khi tiếp quản gồm 4 quận nội thành (34 khu phố, 37.000 dân) và 4 quận ngoại thành (45 xă, 16.000 dân), đánh số từ I đến VIII, với diện tích 152 km2. Ngày 13-12-1954, sáp nhập khu vực phố Gia Lâm (gồm phố Gia Lâm, khu nhà ga Gia Lâm, sân bay Gia Lâm, và 4 xă Hồng Tiến, Việt Hưng, Long Biên, Ngọc Thụy) của tỉnh Bắc Ninh vào Hà Nội. 3-1958: Bỏ 4 quận nội thành, thay bằng 12 khu phố: Hoàn Kiếm, Hàng Cỏ, Hai Bà Trưng, Hàng Bông, Cửa Đông, Hàng Đào, Trúc Bạch, Văn Miếu, Ba Đ́nh, Bạch Mai, Bảy Mẫu, Ô Chợ Dừa. 1959: chia lại thành 8 khu phố nội thành: Hoàn Kiếm, Hàng Cỏ, Hai Bà Trưng, Trúc Bạch, Ba Đ́nh, Đồng Xuân, Đống Đa, Bạch Mai và 4 quận ngoại thành (có 43 xă). 20-4-1961 tại Kỳ họp thứ  2, Quốc hội khóa II đă quyết định mở rộng Hà Nội (lần thứ nhất) với diện tích 584 km2, 91.000 dân. Hà Nội sáp nhập 18 xă, 6 thôn và 1 thị trấn (Văn Điển) thuộc các huyện Đan Phượng, Hoài Đức, Thanh Tŕ (tỉnh Hà Đông); cả huyện Gia Lâm (gồm 15 xă), 14 xă khác và 1 thị trấn (Yên Viên) thuộc các huyện Từ Sơn, Tiên Du, Thuận Thành (tỉnh Bắc Ninh); cả huyện Đông Anh (gồm 16 xă), 1 xă thuộc huyện Yên Lăng và nửa thôn thuộc huyện Kim Anh (tỉnh Vĩnh Phúc); 1 xă thuộc huyện Văn Giang (tỉnh Hưng Yên). 31-5-1961: Thành lập 4 khu phố nội thành (Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Ba Đ́nh, Đống Đa) và 4 huyện ngoại thành (Đông Anh, Gia Lâm, Thanh Tŕ, Từ Liêm). 21-12-1974: Thành lập các tiểu khu ở các khu nội thành, thay thế cho khối dân phố. 12-1978: Sắp xếp lại các tiểu khu: khu Hoàn Kiếm có 18 tiểu khu, khu Ba Đ́nh có 15 tiểu khu, khu Đống Đa có 23 tiểu khu, khu Hai Bà Trưng có 22 tiểu khu, tổng cộng là 78 tiểu khu. 29-12-1978: Quốc hội khóa VI, kỳ họp thứ 4 (tháng 12 năm 1978) đă quyết định mở rộng Thủ đô Hà Nội (lần thứ hai) với diện tích đất tự nhiên là 2.136 km2, dân số 2,5 triệu người gồm 4 khu phố nội thành, 1 thị xă và 11 huyện ngoại thành. Hà Nội nhận thêm 5 huyện và 1 thị xă của tỉnh Hà Sơn B́nh (Ba V́, Thạch Thất, Phúc Thọ, Đan Phượng, Hoài Đức, thị xă Sơn Tây), 2 huyện của tỉnh Vĩnh Phú (Mê Linh, Sóc Sơn). Đến tháng 6-1981 đổi khu thành quận và tiểu khu thành phường nên 78 con dấu này đă được thu lại bảo quản tại Sở Nội vụ từ đó đến nay.

Những hiện vật quư được lưu giữ tại Bảo tàng Hà Nội

Về việc tiếp nhận 78 con dấu, chúng tôi biết thêm để có những ḍng thông tin trên, Bảo tàng Hà Nội đă phải dày công tra cứu, lập hồ sơ. Những con dấu quư đă có được “sơ yếu lư lịch” khá hoàn chỉnh. Hiện tại, mỗi con dấu dù của tiểu khu Bạch Mai, khu phố Hoàn Kiếm, TP Hà Nội… đều có một lai lịch rơ ràng để khi có yêu cầu các nhà nghiên cứu đă có thể tiếp cận một cách dễ dàng. Theo chị Tiếp, cán bộ thủ kho của Bảo tàng Hà Nội, để có được bộ hồ sơ dày hàng trăm trang về 78 con dấu này cán bộ bảo tàng đă phải làm việc vất vả hàng tháng trời.

Khi được nghe về câu chuyện này, nhà sử học Dương Trung Quốc đă rất hào hứng dành cho chúng tôi một buổi chiều tṛ chuyện. Ông đánh giá: “Về giá trị và công năng th́ chuyện thay đổi con dấu trong lịch sử là lẽ đương nhiên. Việc làm đó là bắt buộc, là một quy định về mặt thiết chế cho dù con dấu đó được làm bằng gỗ hay tạc lên bằng chất liệu quư như vàng ngọc. C̣n với việc ngay từ khi lập nước, Thủ đô ta đă có một bộ dấu hoàn chỉnh như vậy chính là một thông điệp khẳng định một thể chế đă được quản lư hoàn thiện khi đặt trong bối cảnh c̣n nhiều khó khăn. Điều này thể hiện tính nghiêm túc, hợp pháp của nhà nước ta. Cá nhân tôi rất đỗi vui mừng khi được nghe câu chuyện này. Đến giờ nếu c̣n ai bảo tồn nguyên vẹn những giá trị đó là điều vô cùng quư báu”

Con dấu với công năng là một kư hiệu để xác định chức năng quản lư xă hội và một số chức năng khác không xa lạ với các nước nên việc sưu tập đă có từ lâu. Con dấu cũng đă được coi là đối tượng nghiên cứu quan trọng của nhiều ngành khoa học xă hội. Bộ môn ấn triện học vẫn đang ngày càng phát triển để cho xă hội một cái nh́n định vị về không gian và thời gian. Trong lịch sử 1000 năm của Thủ đô, vào giai đoạn  kinh đô Thăng Long chỉ có tên gọi chứ chưa hề tồn tại con dấu. Dưới chế độ phong kiến con dấu mang ư nghĩa vương quyền, thần quyền, được thể hiện rất nhiều trên các sắc phong. Trong lịch sử con dấu được sử dụng với nhiều cách khác nhau. Với con dấu cao cấp nhất, ấn triện của nhà vua chúng ta có thể t́m thấy rất nhiều  trên các sắc phong c̣n tồn tại nhiều ở các làng xă. C̣n những con dấu cấp dưới nằm trong các văn bản hành chính nhà nước. Con dấu cũ vừa để giao dịch, với người Đông A đă được coi như một chữ kư, một kư hiệu riêng và đến nay vẫn c̣n được nhiều người coi như thú chơi tương đối rộng răi. Đó là cách thể hiện việc tôn trọng vẻ đẹp cũ, giá trị xưa. Ông Dương Trung Quốc cho biết thêm: “Càng ngày bảo tàng càng có giá trị trong đời sống tinh thần kể cả nh́n ở góc độ kinh tế. Bảo tàng chúng ta trước đây c̣n sơ sài v́ đời sống khó khăn, thời tiết khắc nghiệt và ảnh hưởng chiến tranh. Nhưng đến nay chúng ta đă có những công nghệ, giải pháp tiến bộ sẽ chẳng có lư do ǵ để các hiện vật lịch sử không được sưu tầm, ǵn giữ ngoài  tinh thần trách nhiệm và trách nhiệm chưa tốt. Hy vọng khi Bảo tàng Hà Nội hoàn thành, những con dấu này sẽ được đặt trang trọng ở nội dung thể hiện khả năng quản lư nhà nước. Bởi suy cho cùng đó cũng là nội dung trưng bày của bảo tàng. Riêng với người đă dám ngỏ ư bỏ tiền ra mua bộ dấu này tôi cho đó là người rất có tầm nh́n!”

Theo Tiến sỹ Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc bảo tàng Hà Nội, diện tích và quy mô xây dựng Bảo tàng Hà Nội có thể nói hiện đại và lớn nhất hiện nay. Chủ đầu tư cũng đă cam kết đến tháng 4 - 2010 sẽ hoàn thành, bàn giao công tŕnh để bảo tàng kịp thời trưng bày phục vụ  công chúng dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Thêm nữa, khi tiếp nhận cơ sở vật chất của bảo tàng tỉnh Hà Tây cũ khối lượng Bảo tàng Hà Nội đă được bổ sung thêm 3 vạn hiện vật. Với số hiện vật đồ sộ như vậy,  cộng với  bộ con dấu mới được t́m thấy, hẳn  hoạt động của Bảo tàng Hà Nội sẽ góp phần cho Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội  thêm phong  phú mang ư nghĩa lịch sử, văn hóa to lớn.

Dương Hiệp