Cô giáo người Dao Triệu Thị Lân ở thôn Hợp Nhất đang hướng dẫn các em tập vẽ. Cô Lân đi dạy từ năm 1993, hiện được hưởng lương 750.000 đ/tháng.

(HNM) - Những năm tám mươi thế kỷ trước, tôi đă lên vùng người Dao này của huyện Ba V́, bấy giờ thuộc Hà Nội. Cuộc sống con người gắn với núi rừng, ở một chỗ nhưng nương lúa có thể nay đổi mai dời, trèo lên lưng trời lấy nấm, mật ong, phát cây trồng thuốc nam là chuyện thường. Kể cho tôi nghe gốc tích, phong tục Dao là Bí thư xă Triệu Tài Thành, cũng là một thầy cúng… Lại lần nữa, tôi đến xă người Dao, khi Ba V́ “tái hồi” Hà Nội...

Già Thành giờ 75 tuổi, không ở nhà nửa sàn nửa đất nữa mà đă xây bê tông, trong góc cũng không c̣n bộ quần áo cúng. Cơn lên máu mấy năm trước làm già yếu đi nhiều, nhưng tên người cũ vẫn nhớ được, và cảm động lắm.

Tôi sang nhà bí thư thôn Dương Đức Tiến, bà vợ bảo được ngày tốt, có ba đám dựng vợ gả chồng, ông Tiến đi cúng rồi.

Xă Ba V́ giờ gồm ba thôn Hợp Nhất, Hợp Sơn, xa nhất là Yên Sơn, cách trung tâm tới 10 km. 2000 người, tới 97% là người Dao Thanh Phán – c̣n lại là Kinh, Mường, sinh sống và canh tác từ độ cao 100 mét xuống trên diện tích 300 ha. Phía đông xă tựa vào núi Tản, bắc giáp Tản Lĩnh, Ba Trại, tây và nam là Minh Quang, Khánh Thượng. “Ṭa” ủy ban khá tồi tàn, c̣n ḍng số “1991”, “di tích” của thời kỳ thuộc Hà Nội cách nay gần hai chục năm; bên cạnh là cái “ṭa” mới đang mọc lên đẹp hơn. Hai ḍng suối Cái (c̣n gọi suối Đền v́ chảy qua đền Trung) và Đồng Mèo không c̣n rải rác máy phát điện chạy nước, v́ ba trạm biến áp đă cấp đủ điện tới cả ba thôn. Hai trạm y tế có ba y sĩ, một bác sĩ. Giáo viên đa phần từ vùng dưới ngày ngày phi xe lên. “Thi cử chặt th́ ḿnh khó cao đẳng cao điếc”, phó chủ tịch xă Dương Trung Liên bảo, “xuống trường tỉnh trường huyện học tiếng không phải mẹ đẻ càng khó”.

Đứng trên núi nh́n xuống, ḍng sông Đà ẩn hiện như một huyền thoại, nghĩa là chỉ thấp hơn tẹo nữa đă là một nền văn minh sông nước, với vườn trên ao dưới, bè gỗ lao vun vút. Hẳn là bởi cái vị thế ấy mà màu Dao, so với hồi tôi lên, phai đi nhanh chóng. Chả thấy váy áo ríu rít, xà cạp với lông mày cạo nhẵn đâu, người lớn trẻ em trông thấy th́ tưởng người xuôi. Nhà khá đủ cả tủ lạnh, tivi, tiêu trăm rưởi ngh́n điện mỗi tháng (giá 800 đồng/kW) đă là nhiều. Đám cưới th́ thuê rạp, bàn ghế ăn hai ngày (chả biết có thuê thợ nấu), đêm xuống thanh niên chơi cả pốp rốc lẫn nhạc xanh nhạc đỏ.

Nhưng nhà Dao, dù xây gạch, vẫn thấp thoáng dưới bóng cây chứ không trọc lóc dưới nắng như bán sơn địa bên dưới. Núi rừng vừa là nhà, vừa là bầu sữa nuôi dưỡng hết thế hệ này đến thế hệ khác. Nhưng “sữa” vơi dần. Năm 1964, trên vận động hạ sơn,  học cách làm ăn của người Kinh, may là vẫn được đi làm trên non Tản, chưa bị “trói” hẳn. Ác nhất là năm 1993, lần hạ sơn  thứ hai, khi vườn Quốc gia Ba V́ thành lập, phải xuống dưới cốt 100. Mấy trăm năm “phát gốc ăn ngọn” rồi, không được lên rừng nữa, giờ trên bảo làm ruộng, nhưng hàng trăm hộ chỉ trông vào 300 ha đất vừa làm vườn vừa để ở vừa văi hột thóc xuống. Cuộc sống đảo lộn, cái đói hiện trước mắt...

Chị Dương Thị Hà cho biết, chị chỉ mặc bộ lễ phục do chính chị may  vào mỗi dịp lễ tết của người Dao.

Đấy là lúc cán bộ phải làm gương. Phó chủ tịch xă Dương Trung Liên kể ḿnh bỏ núi vào năm 1998, từ khi ra xă làm. “Ngày đầu lội ruộng làm vườn tù túng lắm, nhớ núi vô kể, chân thèm trèo, tay thèm cầm dao, mắt thèm nhắm bắn con sóc, con nai”. Vợ lo, nói ra nói vào, anh gạt đại đi, mà thực là để trấn an chính ḿnh. Hoang mang lắm, trồng sắn, trồng đót (dong) có đủ cái ăn như đi núi không? Mà nhiều người làm theo cán bộ, họ đói ḿnh cũng chết.

Ông Dương Đức Tiến kể ngày xưa, khi c̣n đi núi làm nương hết vạt núi này sang vạt rừng khác, một năm vẫn thiếu ăn ba bốn tháng. Năm hạ sơn, ông cũng lo lắm, may có bà vợ cùng con gái đi kiếm thuốc bán, cái ăn cũng không quá thiếu. Sau vài năm, bột đót đem về Sấu Giá bán cho người ta làm miến đă quen mối, cái đói không c̣n bám đuổi nữa. Nhưng bật lên, hay chỉ đơn giản là ổn định thôi th́ làm cách nào vẫn bí. Người đông thêm, đất chỉ vậy, thanh niên  đang dư sức mà chả có đủ việc, khéo rồi “nhàn cư vi bất thiện”, ông Tiến lo thế. Mà nhiều người đến lạ, vác cây gỗ to phăng phăng, nhưng gánh bă bột đót ra ruộng bỏ lại ngại, thành thử cứ phân hóa học rắc xuống, rất hại đất.

Tập quán leo núi, đi nương rơ là đă ăn vào máu người Dao. Leo qua mấy vạt đót, vạt sắn ở sườn núi phía sau xóm, chúng tôi thấy một chàng trai đang lúi húi quanh những bụi bương mốc mập mạp. Anh là Dương Kim Phượng, chưa đầy 20 tuổi, đă leo lên đỉnh non Tản nhưng chưa qua sườn bên kia. Là một trong số ít thanh niên người Dao đă tốt nghiệp cấp ba trường nội trú, anh  vẫn thích về nhà trồng đót, kiếm măng và thỉnh thoảng ṃ lên rừng chơi. “Đi tay không thôi v́ cũng chả định kiếm ǵ, và nhỡ có gặp kiểm lâm người ta cũng chỉ ngó qua rồi để cho đi”, Phượng vừa nói chuyện vừa vác bao tải măng tươi nặng hơn một yến trên vai, đi cứ như không. Hơn sáu sào bương mốc của nhà cho thu nhập từ măng khoảng ba triệu mỗi năm. Vườn đót không rộng nhưng cũng cho cỡ mươi triệu mỗi năm. Lại c̣n mấy con ḅ, con lợn. Cái bụng cũng ấm. Cười để lộ hàm răng trắng chắc, Phượng bảo tối bận uống rượu  đám cưới, uống đến mấy giờ không biết được.

Quăng năm 2004, dân đang khổ v́ thiếu đất trồng trọt, canh tác th́ những người có của ṃ lên. Nhà nào bán nhiều đất cho họ th́ nhà đó lại càng khó khăn. Giá bèo, đất cũng không rộng nên nhà đă nghèo lại càng nghèo hơn. “Giờ th́ xă không c̣n đất để mà bán nữa rồi”, anh Liên nói như than thở.

*

Đường thôn Ba V́ không nặng mùi cứt trâu nẫu nhưng nồng nàn mùi lá cứt lợn. Và bản sắc, th́ càng vào các sinh hoạt càng rơ. Người Dao giỏi làm thuốc nam, những người phụ nữ bé nhỏ tha thủi suốt ngày trên núi với con dao, túi vải, rễ củ vỏ lá đâu đâu cũng nh́n ra thứ bổ thận mát gan ăn ngủ ngon. Thuốc mang về không sấy diêm sinh, chỉ phơi khô rồi đem đi khắp nơi. “Tắm thuốc người Dao” là vậy. Bà lang Dao không bắt mạch, chỉ nghe kể bệnh mà bốc thuốc, vị nam xem ra ít công phạt hơn vị bắc mà thiên về bổ dưỡng.

Như hầu hết những đàn bà Dao khác, bà Triệu Thị Nội - vợ ông Dương Đức Tiến đă làm thuốc từ khi c̣n con gái. Bà học lại nghề thuốc từ mẹ, mẹ của bà học từ bà ngoại. Nghề thuốc nam được người Dao truyền như thế từ đời này qua đời khác. Em bà Nội, bà Triệu Thị Bảy cũng được truyền nghề thuốc và cùng chị đi khắp các tỉnh phía Bắc. Có bận vào cuối những năm năm mươi của thế kỷ trước các bà c̣n vào tới tận Quảng B́nh, Vĩnh Linh để bán thuốc. Bán hết th́ về. Bà Nội bảo rằng nghề làm thuốc rồi đem đi bán của người Dao kiếm tiền là phụ, làm phúc làm đức là chính. Những bài thuốc nam của người Dao chữa được nhiều bệnh như thận, gan, đường ruột, dạ dày, phong tê thấp, đau lưng, nhức đầu, chóng mặt… nhưng hiềm một nỗi phải kiêng cữ khá ngặt.

Trong cộng đồng người Dao, họ tộc chiếm vị trí rất quan trọng, có khi can hệ hơn quan hệ thôn bản. Tuy đều thờ Thánh Tản Viên và ông Bành Tổ, nhưng mỗi họ có tổ riêng, thầy cúng và những định chế riêng của ḿnh. Ví như họ Dương có chín bậc để “quay ṿng” làm tên đệm là Phú, Quư, Tiến, Văn, Sinh, Hữu, Đức, Trung, Kim, có đi sang Phú Thọ, Ḥa B́nh, tận Quảng Ninh, hễ biết  đệm là nhận ra vai vế của nhau để xưng hô rồi. Cũng không có tục vợ chồng cùng họ, h́nh như để tránh gần máu quá nó sinh tật bệnh.

Đàn ông Dao, dù đầy ḿnh chữ Nho và hay làm những việc “sang trọng” như cúng bái, nếu nghèo, không đủ bạc trắng nộp vẫn phải bán họ khi muốn lấy vợ, nghĩa là mang họ vợ khi ở rể. Thầy cúng xem xét, quyết định việc trọng rất kỹ. Nhà bí thư Tiến có những sách chữ Nho, quyển ghi tuổi tác gả bán, cưới xin, quyển ghi dựng nhà cất nóc, có cả quyển giải hạn nhưng h́nh như “quyền năng” không quá nhiều. Trong năm, thầy bận nhất dịp các lễ Cấp Sắc, chứng minh rằng một con người đă thực sự trưởng thành; Tạ Mả, khao ông Bành Tổ, người sinh ra họ tộc, gia đ́nh hoặc có công lớn với họ tộc. Tháng chạp có Tết Nhảy, ba ngày ba đêm rộn ră điệu múa kiếm, múa chuông, múa rùa và những tṛ vui khác.

***

Lần trở lại xă Ba V́ này, có những cảm giác vừa quen vừa lạ trong chúng tôi. Người Dao ở đây giờ không hẳn c̣n giữ tục đi đâu rồi cũng quay về núi. Số “thoát ly” chưa nhiều, nhưng cũng đủ cả: gần th́ xuống Hà Nội làm thợ hồ, dọn dẹp, xa th́ vào nam đóng giầy da, dịch vụ, vài người sang tận Nga, Hàn Quốc. Có nghĩa là sinh kế đă chạm mạnh đến truyền thống lắm rồi. Hơn nữa, giờ đây xă Ba V́ cùng cả huyện cả tỉnh đă về với Thủ đô Hà Nội, sự đổi thay chắc sẽ c̣n mạnh hơn rất nhiều. Tối tối, hai đứa cháu ông Tiến cứ tranh nhau cái điều khiển tivi giành bộ chưởng hay hoạt h́nh. Ít lời nhất là cô con út, cặm cụi một góc thêu lên tấm vải mộc những họa tiết Dao. Những ǵ đang được cô gửi vào mũi kim đây nhỉ…

Hoàng Định - Anh Nhi