Học sinh Thủ đô t́m hiểu lịch sử tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.    Ảnh: Khoa Nguyễn

(HNM) - Văn hóa là nền tảng tinh thần của xă hội. Thăng Long, Đông Đô xưa, một đô thị nghèo của đất nước nông nghiệp - phong kiến dù cho sầm uất nhất nước và có thời có những giao thương quốc tế, th́ kinh tế nhỏ bé, tiểu thương vẫn là chủ đạo.

Cái nổi trội lại là trung tâm quyền lực chính trị, cái nôi của nền giáo dục quốc gia, nơi tích tụ và tỏa sáng văn hóa dân tộc. Cốt cách người Thăng Long là thanh lịch. ứng xử với người khác, ứng xử với công việc, ứng xử với môi trường sống, ứng xử với chính ḿnh (xử kỷ) đạt tới mức chuẩn mực của thanh tao, lịch lăm đậm chất nhân văn đă h́nh thành nên cái thần thái của cốt cách con người Thăng Long - Hà Nội xưa, mà người đời gọi là thanh lịch. Tố chất này đă được h́nh thành trong môi trường sôi động của một kinh kỳ sâu lắng văn hóa (chính nó góp phần tạo ra nét đặc sắc văn hóa Thăng Long). Thời thuộc Pháp đă từng bước thẩm thấu, đan xen những yếu tố văn hóa phương Tây trong đời sống văn hóa Hà Nội.

Đến hôm nay, trong quá tŕnh đổi mới, hội nhập quốc tế, Hà Nội đă khác xưa rất nhiều, mang dáng vóc của đô thị hiện đại về nhà cửa, đường sá, phương tiện sinh hoạt và cách sống. Cái cốt cách thanh lịch đang bị nhịp sống xô bồ thiếu cái gốc xử kỷ (ứng xử với chính ḿnh) chen lấn, thêm vào đó, những chuẩn mực thanh lịch truyền thống vẫn chưa được nhân lên, chưa được biến ứng kịp thời trong môi trường đô thị thời hiện đại.

Chỉ giới hạn trong việc quan sát đường phố, nơi công cộng cũng đủ thấy nếp sống và nếp nghĩ của người dân ở Hà Nội hôm nay. Bên cạnh đa số người dân biết vun đắp, giữ ǵn cái đẹp, xây dựng cái mới, cái tốt, vẫn c̣n không ít người lạnh lùng, vô cảm với tinh thần xử kỷ. Càng tự hào với biết bao nét đẹp Thủ đô, chúng ta càng không thể vui ḷng với cảnh: người tham gia giao thông trên đường phố thiếu ư thức tự giác chấp hành luật lệ. Khi tắc đường ai cũng t́m đường thoát bằng mọi cách, nên làm tắc đường lâu thêm. Vẫn c̣n hiện tượng vượt đèn đỏ, khi vắng bóng công an. Hiểu phóng nhanh, vượt ẩu là phạm luật và gây tai nạn cho bản thân và cho người khác, nhưng vẫn làm. Không ít người chưa ư thức được trách nhiệm nhân bản trong việc đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông. Học sinh phổ thông không được đi xe máy khi chưa đủ 18 tuổi, nhưng vẫn đi và c̣n kẹp ba, kẹp bốn. Có cháu đi chiếc xe, mà nhiều người lớn không dám mơ ước. Nếu cha mẹ không nuông chiều, nếu gia phong nền nếp, th́ đâu có những hiện tượng nêu trên.

Phải chăng ở những người đó không có tinh thần xử kỷ - một nhân tố quan trọng làm nên cốt cách thanh lịch. Một khi vô cảm với chính ḿnh, sao có được t́nh cảm với người khác, trách nhiệm với cộng đồng, tinh thần v́ nhân dân phục vụ; sao có được sự thân thiện xây dựng môi trường sống xung quanh. Bên cạnh những thành tựu đáng phấn khởi của hai mươi năm đổi mới, từ những góc độ khác nhau của cuộc sống, vẫn có những hiện tượng không thể vui đang hiển hiện hàng ngày, từ gia đ́nh đến trường học, cơ quan, doanh nghiệp, đường phố... trong đó có không ít những biểu hiện làm xói ṃn nền tảng đạo đức, nhân phẩm, lối sống.

Gia đ́nh là trọng tâm của chiến lược xây dựng nền tảng văn hóa xă hội. Ảnh: PA

Người nước ngoài đến Thủ đô kinh doanh, công tác, du lịch, giao lưu sẽ cảm nhận ǵ khi không chỉ chứng kiến, mà c̣n phải sống trong môi trường c̣n không ít những biểu hiện xa lạ với cái văn minh thời hiện đại ngay trên đường phố. Cốt cách thanh lịch người Thăng Long xưa giờ đây rất cần phát huy cao độ để tạo dựng môi trường văn hóa hội nhập quốc tế. Những yếu tố thanh lịch đ̣i hỏi người Hà Nội hôm nay phải thể hiện như thế nào ? Ai chăm lo vun đắp cốt cách thanh lịch hiện đại này ?

Cảnh tỉnh trước thực trạng này, có lẽ phải trở về với cái nôi h́nh thành nhân cách sống để bắt đầu củng cố từ cái cội nguồn ấy, đó là gia đ́nh. Văn hóa cộng đồng, văn hóa dân tộc được h́nh thành và xuất phát từ cái nôi văn hóa gia đ́nh. Văn hóa Thủ đô cũng không nằm ngoài quan hệ đó. Phải chăng vẫn c̣n những thiết chế hạt nhân xă hội là gia đ́nh đă lăng quên chăm lo cái tế bào sống nuôi dưỡng tố chất sống làm người tử tế cho mỗi thành viên trong gia đ́nh.

Tinh thần ứng xử với chính ḿnh, ứng xử với người khác, ứng xử với môi trường sống (tự nhiên và xă hội) của mỗi cư dân Hà Nội phải thích hợp với hoàn cảnh mới, với yêu cầu mới. Tính hiện đại của nội dung thanh lịch thể hiện trước hết ở ư thức chấp hành luật lệ và quy tắc của đời sống đô thị trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày một sâu rộng. ư thức ấy phải được h́nh thành một cách tự giác và trở thành nhu cầu tự thân về tinh thần, như con người cần không khí để thở. Nếu những yếu tố nhân cách làm người từ giản đơn đến phức tạp không được bồi đắp, nuôi dưỡng, chăm sóc dần từng bước, bắt đầu ngay trong gia đ́nh, th́ mỗi cá thể sẽ mang theo tính tự do không định hướng gây cản trở và làm “ô nhiễm” môi trường ứng xử chung của xă hội.

Hà Nội từ lâu đă có phong trào xây dựng gia đ́nh văn hóa, hàng năm chính quyền cơ sở vẫn sơ, tổng kết đánh giá, suy tôn bằng việc cấp Giấy chứng nhận gia đ́nh văn hóa. Nhưng, dường như, phong trào này chưa được quan tâm theo chiều sâu bản chất của vấn đề, chưa có một động thái nào chú trọng về đánh giá chất lượng gia đ́nh theo tính văn hóa, tầm văn hóa. Gia đ́nh văn hóa vẫn nhiều mà sao vẫn lắm hiện tượng biểu hiện thiếu văn hóa trên đường phố, nơi công cộng, trường học, cơ quan, doanh nghiệp.

Đă đến lúc chính quyền địa phương cơ sở cần xây dựng những tiêu chí gia đ́nh văn hóa phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh sống của khu vực dân cư. Ngoài những tiêu chí chung, cần xây dựng tiêu chí đặc thù đưa ra nhằm hoặc yêu cầu các gia đ́nh vươn tới cái mẫu mực của khu phố, hay khu đô thị văn hóa, hoặc làng văn hóa. Điều quan trọng lại là vận động các gia đ́nh tôn trọng các tiêu chí ấy. Người Việt Nam ta có câu: “áo rách phải giữ lấy lề”, nghèo đấy, nhưng không để mất cái căn bản. Yếu tố tự trọng (cái gốc của xử kỷ) phải được bồi đắp thường xuyên ngay từ trong gia đ́nh cho từng thành viên, nhất là những thành viên nhỏ tuổi, thanh thiếu niên. ở đây, vai tṛ gương mẫu của các bậc phụ huynh có ư nghĩa nền tảng.

Có lẽ nay cũng như xưa, nền tảng văn hóa cộng đồng, rộng ra là văn hóa dân tộc đều không thể không bắt nguồn từ văn hóa gia đ́nh, nay chỉ khác ở chỗ phạm vi biểu hiện sẽ tác động qua lại trong mối liên hệ rộng lớn hơn và vượt ra khỏi lũy tre làng, phường phố, mang quy mô quốc gia, quốc tế.

Xây dựng văn hóa Thủ đô đương nhiên phải được chú trọng triển khai trên nhiều khía cạnh, nhiều lĩnh vực của đời sống xă hội, qua nhiều thiết chế chính trị - xă hội, nhưng văn hóa gia đ́nh phải được chú trọng nhất. Gia đ́nh luôn là, măi là điểm khởi nguyên sự h́nh thành tố chất văn hóa, tố chất bản lĩnh cho mỗi người. Trong cuộc vận động Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, th́ điểm nhấn phải là xây dựng gia phong. Vấn đề này chưa làm được là bao, có lúc, có nơi “khua chiêng, đánh trống” là chính, chưa có những động thái theo chiều sâu bản chất của phong trào để vận động quần chúng.

Những tố chất của đạo đức con người như: nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm th́ thời nào cũng phải được bồi đắp để vươn tới làm người đúng với nghĩa con người. Những tố chất ấy phải được giáo dục ngay trong gia đ́nh từ những nét sơ đẳng, giản đơn nhất để tiến dần tới cái phức tạp hơn, trong đó những động thái ứng xử làm gương của bậc cha, mẹ và những thành viên lớn tuổi khác là có giá trị hiệu quả nhất. Những tố chất nêu trên sẽ được bồi đắp, hoàn thiện, khẳng định trong suốt cuộc hành tŕnh sống của mỗi người. Xă hội nào cũng có người tốt, người xấu. Môi trường gia đ́nh, môi trường xă hội luôn mang yếu tố chi phối đến đạo đức, luân lư của mỗi cá thể.

Xét cho cùng, gia đ́nh là nơi đầu tiên trang bị tinh thần xử kỷ cho mỗi thành viên ở mức độ giản đơn, cụ thể, để rồi, từng bước sẽ định hướng luân lư ở đời cho mỗi người. Luân lư chẳng qua là cách thể hiện cái tố chất đạo đức của mỗi người trong môi trường xă hội đương đại và nó cũng mang tính lịch sử. Nhưng, đối với mỗi cá thể, th́ đạo đức nào, luân lư ấy. Gia đ́nh là xuất phát điểm, là trọng tâm chiến lược xây dựng nền tảng văn hóa xă hội. Chính v́ thế, Hà Nội cần tập trung nhiều cho chiến lược xây dựng văn hóa gia đ́nh theo hướng cụ thể, chất lượng, hiệu quả và nâng tầm cái cốt cách thanh lịch trong thời đại hôm nay.

Đó cũng là một trong những giải pháp để tiếp nhận được những giá trị quốc tế để từng bước làm phong phú thêm nền tảng môi trường văn hóa Thủ đô trong quá tŕnh hội nhập quốc tế sôi động hôm nay. Đồng thời, tạo thêm sự hấp dẫn của một điểm đến trong quan hệ giao lưu quốc tế đa chiều, đa lĩnh vực và tạo nguồn gia tăng sức đề kháng chống lại những tiêu cực nảy sinh từ bên trong, cũng như bên ngoài.

Trong lĩnh vực phát huy vai tṛ, vị thế Thủ đô, th́ phát huy tiềm năng văn hóa ngàn năm phải được coi là điểm nhấn nền tảng, v́ lẽ “Văn hóa soi đường quốc dân đi”, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đă từng khẳng định.

Phạm Xuân Hằng