Tư vấn, phản biện kiến trúc phải có và thậm chí phải có trước khi h́nh thành ư tưởng cho công tŕnh, cho quy hoạch, chứ đă h́nh thành rồi th́... tư vấn phản biện ǵ nữa?- KTS Nguyễn Trực Luyện.

Hà Nội đẹp hay không đẹp? Câu hỏi có thể làm tự ái nhiều người, nhưng không thể không đặt ra trước thềm Thăng Long - Hà Nội 1000 năm tuổi.

Hà Nội có thật nhiều những di tích lịch sử - văn hóa quư giá, Hà Nội nổi tiếng là thành phố của phố cổ - phố tây hài ḥa với cây xanh - hồ nước, nhưng những giá trị riêng biệt ấy đang ngày một nhạt phai, trong khi thật khó t́m ra công tŕnh mới nào có thể gọi là biểu tượng của thành phố năng động đang hướng tới tương lai.

Thật khó nh́n thấy dấu vết của cái gọi là "tổ chức quy hoạch" ở Hà Nội dù nh́n từ trên cao xuống, hay khi chịu khó bỏ thời gian ṿng vèo lượn lờ từ Bắc xuống Nam, từ Đông sang Tây thành phố. KTS Hoàng Đạo Kính gọi Hà Nội là "đô thị số phận" bởi Hà Nội chỉ đẹp trong thơ văn, trong âm nhạc nhưng là "thành phố không ăn ảnh"! Theo ông, để thấy Hà Nội đẹp th́ không thể dùng những thước đo đô thị để đánh giá, bởi cái đẹp Hà Nội nằm trong lối sống cộng đồng sống động đến từng mét phố.

Đó cũng là "lời khen" nhiều du khách nước ngoài dành cho Hà Nội, nhưng là lời khen rất... đáng buồn! Là thủ đô nhưng Hà Nội lại quá thiếu những yếu tố làm nên một đô thị đẹp: không đại lộ, không cửa vào, không lối ra... phố xá th́ quá chật hẹp lúi xùi, quảng trường chỉ như những nút giao thông hoàn toàn thiếu vắng không gian công cộng...

Hà Nội cũng quá thiếu vắng những công tŕnh đơn lẻ nổi trội có thể là biểu tượng của thành phố. Thẳng thắn mà nói th́ KTS chính là người tạo nên h́nh thái kiến trúc, sự xấu - đẹp của từng công tŕnh nhưng tài năng và công sức sáng tạo của họ lại chưa được đảm bảo bởi một quyền được hành nghề, quyền được chịu trách nhiệm. Ư tưởng thành lập KTS đoàn đă được Hội KTS Việt Nam để xuất từ mười mấy năm về trước nhằm bảo vệ quyền sáng tạo của mỗi KTS trước mỗi công tŕnh cụ thể, tránh sự tác động NEGATIVE của chủ đầu tư, của nhà thầu, của cơ quan thẩm định... nhưng đến giờ đề xuất ấy vẫn chỉ là đề xuất.

Giả sử mỗi ngôi nhà, mỗi trụ sở đều có biển ghi rơ tên KTS thiết kế, chắc chắn sẽ bớt hẳn những công tŕnh quá thiếu vắng dấu ấn cá nhân, những công tŕnh thiết kế ẩu chỉ để kiếm tiền, những công tŕnh sao chép của đồng nghiệp, của nước ngoài...

Hà Nội không chỉ thiếu những công tŕnh đẹp, mà c̣n thiếu vắng những tuyến phố tiêu biểu. Hà Nội lo mở đường, nhưng chưa để ư đến kiến trúc cảnh quan hai bên đường. Quản lư quy hoạch ở Hà Nội chỉ mới chú trọng đến chiều cao, hoàn toàn bỏ quên h́nh thái kiến trúc, màu sắc, chất liệu, khiến nhà phố là những cuộc chạy đua về màu sắc, kiểu dáng, đảm bảo không nhà nào... xấu hơn nhà nào, không phố nào... tệ hơn phố nào!

Hà Nội đă có ư tưởng (thực ra là kinh nghiệm của nước ngoài) khi mở đường Kim Liên - Ô Chợ Dừa sẽ quy hoạch mỗi bên 50m để tạo nên mặt tiền của phố khang trang, có tổ chức nhưng... lại cũng mới chỉ là ư tưởng chứ không thể thực hiện được. Và Hà Nội của chúng ta đă có tuyến phố đắt nhất hành tinh nhưng vẫn chỉ là một tuyến phố... không có kiến trúc, thiếu vắng không gian, mặt tiền lộn xộn, nhí nhố.

Hà Nội đă từng vài lần được quy hoạch, và hiện tại  bản quy hoạch năm 1998 vẫn đang có hiệu lực, nhưng phần do quy hoạch này thiếu hẳn tính dự báo, đi chậm hơn sự phát triển; phần do quản lư kém nên có quy hoạch cũng như không. Chưa kể, với vị thế thủ đô nên trên địa bàn Hà Nội có quá nhiều những công tŕnh cấp quốc gia mà với những công tŕnh "đặc biệt" này th́ giới KTS khó có thể đóng góp ư kiến chuyên môn được. Nghĩa là Hà Nội đă có, đang có và sẽ có nhiều công tŕnh độc lập không ăn nhập ǵ với quy hoạch chung đă được phê duyệt.

Những người yêu Hà Nội đều đau ḷng nh́n thành phố xuống cấp, nhưng lại không biết phải chất vấn ai, phải "dâng" sáng kiến làm đẹp thành phố cho cơ quan nào, dù trên địa bàn Hà Nội có cả chục cơ quan - tổ chức có liên quan đến quy hoạch - kiến trúc, cả của quốc gia lẫn của thủ đô.

Cứ theo lẽ thường th́ Sở Quy hoạch - Kiến trúc phải chịu trách nhiệm về quy hoạch - kiến trúc thành phố, nhưng nếu trách Sở Quy hoạch-Kiến trúc về sự "xấu xí" của Hà Nội th́ cũng oan, bởi Sở Xây dựng mới chịu trách nhiệm về việc cấp phép xây dựng; sở Tài nguyên - Môi trường cấp quyền sử dụng đất, rồi c̣n Sở Giao thông công chính, Sở Điện lực... Sở nào cũng có quyền làm xấu Hà Nội. 

Theo lư thuyết chung th́ Chủ tịch UBND thành phố, người có quyền cao hơn các sở, ban, ngành sẽ chịu trách nhiệm về bộ mặt của thành phố nhưng Chủ tịch chỉ là một cá nhân, nên dù có "ba đầu sáu tay" cũng không thể đủ tài - lực để phân xử mâu thuẫn thường trực giữa các Sở dưới quyền ḿnh. 

Nếu tiếp tục suy luận theo cách này th́ Chủ tịch thành phố sẽ cần những chuyên gia tư vấn là những nhà chuyên môn đủ tầm. Vậy nên, mô h́nh KTS Trưởng đang được đề xuất hoạt động trở lại sau lần thử nghiệm đầu tiên không thành công (từ năm 1992, kéo dài 8 năm ở TPHCM, 9 năm ở Hà Nội). Nhưng KTS Trưởng sẽ do ai bổ nhiệm, chức năng quyền hạn cụ thể ra sao th́ đang là đề tài gây tranh căi. Để Chính phủ bổ nhiệm (như lần thử nghiệm đầu tiên) th́ thể chế không rơ ràng, nhưng nếu phụ thuộc vào Chủ tịch thành phố th́ liệu vai tṛ phản biện có c̣n được khách quan? KTS Trưởng sẽ chỉ là nhà tư vấn, hay thật sự là nhạc trưởng chịu trách nhiệm về bộ mặt thành phố? Cứ bàn qua căi lại thế này, không biết bao giờ Hà Nội mới có KTS trưởng?

Nhắc đến vai tṛ tư vấn, phản biện, câu hỏi tự nhiên nhất phải là "thế Hội Kiến trúc sư đâu"? Hội KTS Việt Nam vừa kỷ niệm 60 năm thành lập, nhưng như KTS Nguyễn Trực Luyện (Nguyên Chủ tịch Hội KTS Việt Nam), người gắn bó vài chục năm với Hội ở cương vị Tổng thư kư, rồi Chủ tịch hội, đă thừa nhận có phần chua chát:

"Hội là tổ chức do lịch sử để lại, ban đầu là tập hợp KTS để phục vụ kháng chiến, chủ yếu để đoàn kết mang tính chính trị chứ tính nghề nghiệp chưa cao. Đến thời b́nh th́ KTS là cán bộ nhà nước, làm việc theo chỉ đạo. Sang thời kinh tế thị trường, hội cần mở rộng mang tính nghề nghiệp, tư vấn và phản biện. Kiến trúc là công việc đụng chạm đến kinh tế, xă hội... Tư vấn, phản biện kiến trúc phải có thậm chí phải có trước khi h́nh thành ư tưởng cho công tŕnh, cho quy hoạch, chứ đă h́nh thành rồi th́... tư vấn phản biện ǵ nữa? Những ư kiến của hội phải được xem xét xử lư, c̣n hiện nay th́ dù có nói cũng không chắc đă được nghe. Trước đây, Hội đồng tư vấn thủ tướng được thành lập, nhưng cũng chỉ tồn tại 5 năm rồi cũng giải thể".

Thực tế c̣n chua chát hơn lời KTS Nguyễn Trực Luyện nhiều. Nhớ lại những vấn đề của KT - QH gây xôn xao dư luận gần đây như Trung tâm thương mại của EVN ở sát hồ Gươm, kiến trúc Nhà Quốc hội, Dự án thành phố Sông Hồng, Dự án mở rộng Hà Nội... phản biện của Hội không chỉ đến sau, không được chú ư đúng mực mà Hội thậm chí c̣n chẳng được hỏi ư kiến chính thức, chỉ là thấy chuyện bất b́nh (qua những kênh thông tin cá nhân hoặc qua truyền thông) th́ có ư kiến, c̣n ư kiến đi về đâu th́... đành chịu. Chẳng thế mà rất nhiều KTS tâm huyết với nghề chỉ tha thiết đề nghị chức năng của Hội cần sớm được thể chế hóa, để họ "được" góp phần làm đẹp cho thủ đô.

Nghĩa là, nếu không có sự cương quyết trong việc thay đổi cơ chế, rơ ràng và tách bạch trong vai tṛ phản biện, quy hoạch, quản lư, cùng một nhạc trưởng đủ tầm để d́u dắt, Hà Nội sẽ không thể là một đô thị đẹp.

Theo Khánh Linh (VNN)