Sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ tại làng nghề Vân Hà (xă Liên Hà, huyện Đông Anh). Ảnh: Linh Tâm

(HNM) - “Thật đáng buồn và xót xa khi Việt Nam có gần 3 triệu thợ thủ công làm nghề truyền thống, nhưng b́nh quân mỗi người thợ chỉ làm ra khoảng 150USD/năm cho xuất khẩu. V́ vậy, ngoài hỗ trợ đào tạo thợ, cần nghiên cứu đổi mới mẫu mă để sản phẩm cạnh tranh tốt, mang lại thu nhập cho lao động làng nghề”. Đây là đánh giá của Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân về chất lượng của thợ thủ công trong các làng nghề tại một hội nghị về dạy nghề mới đây.

Bất cập

Cả nước hiện có khoảng 1.544 làng nghề (LN) truyền thống, thu hút hơn 10 triệu lao động. Thực tế những năm qua, hàng thủ công Việt Nam tiến bộ một cách chậm chạp, nhiều sản phẩm sa sút hơn trước. Đă xuất hiện t́nh trạng làm hàng ẩu, hàng kém chất lượng, sản xuất không đúng quy tŕnh kỹ thuật của công nghệ truyền thống mà chạy theo số lượng là chính. Đó cũng là nguyên nhân sâu xa làm cho nhiều làng nghề, nhiều cơ sở sản xuất bị suy thoái, mất dần thị trường tiêu thụ, một số người phải bỏ nghề đi làm việc khác.

Họa sĩ Vũ Hy Thiều - chuyên gia thủ công mỹ nghệ cho biết, có 3 h́nh thức đào tạo thợ thủ công là truyền nghề trong các làng nghề, dạy nghề trong doanh nghiệp (DN) và đào tạo trong các trường dạy nghề. Tuy nhiên, chỉ có 3%  được dạy nghề tại trường và truyền nghề tại DN, 97% số thợ c̣n lại học theo h́nh thức “cha truyền con nối”. Các trường dạy nghề thường không quan tâm hỗ trợ cho các làng nghề, nếu có đào tạo thợ thủ công th́ vẫn giữ những quy định về đào tạo như đối với công nghiệp. Trong khi đó thanh niên trong làng nghề lại không thể đủ điều kiện về văn hóa để dự tuyển sinh, hơn nữa, họ phải tự nuôi gia đ́nh, không thể bỏ làm việc để xa nhà theo học hàng năm trời trong trường nghề. Với những thợ giỏi trong làng nghề, họ không thể dứt ra một thời gian dài để đi học v́ c̣n phải điều hành cơ sở sản xuất. C̣n những thợ đang làm thuê cho các DN trong làng nghề th́ không dám đi học v́ sợ đi học sẽ mất việc. Điều này dẫn đến kết quả là hai h́nh thức đào tạo bị tách biệt nhau: trường chủ yếu đào tạo cho các đối tượng ngoài xă hội, c̣n làng nghề phải tự lo đào tạo cho con em ḿnh.

Hiện nay nhu cầu đào tạo nghề thủ công là rất lớn do thị trường trong và ngoài nước đ̣i hỏi. Dự tính mỗi năm cần có hàng trăm ngh́n thanh niên được học nghề thủ công, có nhiều làng nghề cần đào tạo 300-500 thợ mỗi năm. Theo các chuyên gia về thủ công mỹ nghệ, nếu không có h́nh thức truyền nghề trong các làng nghề th́ dù có gộp tất cả các trường dạy nghề trong toàn quốc lại cũng không thể nào đáp ứng được.

Theo báo cáo của Liên minh HTX th́ 55% LĐ trong các cơ sở chuyên ngành nghề chưa qua đào tạo, 36% không có chuyên môn kỹ thuật và trên 82,6% LĐ làm việc tại các tổ, HTX, liên hiệp HTX chưa qua đào tạo nghề.

Đào tạo truyền nghề và đào tạo kiến thức cơ bản

Hiện tại, chỉ có Trường ĐH Mỹ thuật công nghiệp được coi là trung tâm đào tạo nghề lớn nhất nước về các nghề truyền thống. Hà Nội đă có trường thủ công mỹ nghệ, thời gian đào tạo mỗi khóa 4 năm nhưng số lượng học sinh ít, mỗi khóa chỉ có 10 học sinh khoa Gốm. Ở Hà Nam cũng có trường công nhân kỹ thuật của Bộ NN&PTNT, mỗi khóa đào tạo khoảng 500 thợ nhiều nghề. Ngoài ra, khó t́m được những trường dạy nghề truyền thống, trong khi cả nước hiện cần khoảng 200 cơ sở đào tạo nghề thủ công.

Ông Lê Xuân Phổ - Chủ tịch Hội Gốm sứ Bát Tràng cho rằng, để thúc đẩy sự phát triển của ngành thủ công truyền thống Việt Nam, cần thành lập một hội đồng quốc gia về phát triển ngành nghề thủ công truyền thống, vạch ra đề cương về xây dựng kế hoạch tổ chức, chính sách, đào tạo.

Về vấn đề này, Liên minh HTX Việt Nam cũng cho rằng, cần phải  xây dựng hệ thống trường đào tạo thợ thủ công từ trung ương đến các địa phương và làng nghề. Nhà nước nên có chính sách khuyến khích, đầu tư, hỗ trợ  cho hoạt động đào tạo trong làng nghề, trong các DN; có chính sách thỏa đáng cho các giáo viên và mời giáo viên giúp đào tạo nghề tại các làng nghề và các DN; có chính sách khuyến khích đầu tư cho các khóa vừa học vừa làm, các chương tŕnh đào tạo ngắn hạn. Đối với những làng nghề, vùng nghề lớn, nhu cầu đào tạo hằng năm rất lớn, Nhà nước nên đầu tư cho các làng nghề này xây dựng trường hay trung tâm dạy nghề riêng, vừa dạy cho người trong làng nghề, vừa đào tạo giúp cho các làng nghề khác và cho các đối tượng ngoài xă hội.

Kim Vũ