Đạo diễn Quốc Trọng hướng dẫn các diễn viên trong phim “Gió mùa thổi măi”.

(HNM) - Thời gian khó, điện ảnh Việt Nam đă tạo dựng được một gương mặt tương đối rơ nét. Nhưng dường như đất nước càng phát triển th́ điện ảnh lại càng như cô gái xuống sắc, thất thường. Có không ít tác phẩm có chất lượng, nhưng chưa ra một diện mạo điện ảnh thời kỳ mới và hết sức lép vế khi hội nhập. Tất cả nằm ở hai chữ chuyên nghiệp

Hànộimới xin giới thiệu loạt bài “Điện ảnh Việt Nam-bao giờ chuyên nghiệp?” như một thông điệp sẻ chia nhưng cũng là lời gửi gắm hy vọng về sự trỗi dậy của nền điện ảnh nước nhà.

Bài 1: “Biên kịch hay bi kịch”

Xin mượn câu nói ấy của nhà biên kịch Hoàng Nhuận Cầm để nói về những vướng mắc về kịch bản và các nhà biên kịch của ta hiện nay. Có thể “bác sĩ hoa súng” đă hơi mạnh tay khi kê đơn cho biên kịch nước nhà, nhưng cũng cần thẳng thắn khi nh́n nhận khâu cốt yếu này.

Chuyên mà không chuyên

Một nhà điện ảnh của Viện Hàn lâm nghệ thuật và Điện ảnh Mỹ mới đây nhấn mạnh với các nghệ sĩ  Việt Nam: không bao giờ có phim tốt nếu kịch bản tồi. Đáng tiếc là theo nhận định của nhà biên kịch Lê Ngọc Minh (Phó cục trưởng Cục Điện ảnh) th́: đến nay, ta chưa có một h́nh thức kịch bản chuẩn. Có người viết như một truyện vừa có nhiều hành động, thỉnh thoảng thêm vào những thuật ngữ của nghề như “máy từ trên cao cho thấy, xuống đen, chuyển cảnh”; có người lại viết theo kịch bản sân khấu (ghi thái độ, t́nh cảm nhân vật); hoặc thể hiện kiểu hiện đại một cách quá ngắn gọn như Hồ Tây-ngoại-buổi sáng (song thực tế cảnh đó lại gồm rất nhiều cảnh phụ, thậm chí có cả nội cảnh).

Tóm lại, có thể tạm coi ta chưa gột nên hồ là v́ bột c̣n kém. Nhưng đấy không phải là vấn đề xác suất trong hoạt động nghệ thuật - lúc viết hay, lúc chưa hay, mà v́ ta đang nghiệp dư ở khâu cốt tử - người biên kịch. Chưa bàn đến chất lượng, mà như nhà biên kịch Hoàng Nhuận Cầm nói, th́ nhiều nhà biên kịch đang nghiệp dư hóa nghề này bằng những cái “không”: không quy định trường đoạn, không quan tâm đến kết thúc, không chú trọng chi tiết, bỏ qua t́nh huống.

Rơ ràng, khi biên kịch tự nghiệp dư hóa họ th́ không ai có thể cứu văn được kịch bản.

Cũng có khi đạo diễn “tḥ bút” vào tác phẩm của nhà biên kịch để uốn theo gu của ḿnh. Nhưng cách đó có làm ra một bộ phim hay không ?

Biên kịch-đạo diễn, một mà hai

Không ǵ tuyệt vời bằng việc biên kịch và đạo diễn ăn ư với nhau. Đă có nhiều cặp biên kịch - đạo diễn t́m đến nhau, cho ra những bộ phim tên tuổi như “Đến hẹn lại lên”, “Em bé Hà Nội”, “Đời Cát”... Nhưng ăn ư không phải là làm thay vai tṛ của nhau. Đạo diễn Nguyễn Thanh Vân cho rằng, mối quan hệ giữa đạo diễn và biên kịch cũng phải được chuyên nghiệp hóa và mỗi người phải hiểu được vai tṛ của ḿnh.

Người viết kịch bản chuyên nghiệp không chỉ đổ mồ hôi với từng chi tiết đắt, từng t́nh huống điển h́nh và coi kết của bộ phim là tất cả, mà nói như nhà biên kịch Hoàng Nhuận Cầm th́ phía sau đó chính là tính nhân văn của người viết và tinh thần toát lên từ tác phẩm. Các nghệ sĩ Việt Nam từng ngạc nhiên khi thấy trên từng trang kịch bản phân cảnh, bộ phim truyền h́nh đồ sộ T́nh Châu Giang của Trung Quốc đều có đóng dấu giáp lai như một lời khẳng định nghiêm túc cho công việc này.

Tuy nhiên, theo lời một giáo sư Mỹ đă đào tạo các đạo diễn, nhà quay phim Việt Nam th́ “Các nhà biên kịch viết xong kịch bản cũng là lúc nên vứt nó vào sọt rác”. Điều này có thể hiểu là sau khi đă chỉn chu với phần việc của ḿnh, các nhà biên kịch nên thảnh thơi để đạo diễn thực hiện phần việc tiếp theo của họ.

Một khi mối quan hệ này được xây dựng trên tinh thần chuyên nghiệp hóa th́ sẽ không có chuyện tranh căi giữa biên kịch và đạo diễn như đă từng xảy ra. Hoặc đáng tiếc hơn là sự kết hợp nhạt nhẽo giữa hai người chẳng hiểu ư nhau. Muốn vậy, th́ nhà biên kịch có quyền và có thể chọn hăng phim, đề nghị đạo diễn, chứ không phải là t́nh trạng cứ gửi đến hăng, chỉ cần được duyệt, sau đó khó mà biết “bà đỡ” có “mát tay” hay không.

Tự ḿnh chuyên nghiệp hóa

Tính chuyên nghiệp trong biên kịch không đơn thuần chỉ là người viết được đào tạo chuyên về nghề này. Đă có nhiều nhà văn thành công ở vai tṛ nhà biên kịch như Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Quang Lập. Nhà biên kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát kể rằng, Nguyễn Quang Thiều thường tự mua đĩa phim về xem, phân tích và học.

Phía sau sự nở rộ các phim truyền h́nh “bát ngát” về độ dài như hiện nay có sự tham gia của thế hệ các nhà biên kịch 8x với phong cách làm việc theo nhóm. Đồng đều về nhận thức, học cách thống nhất và tôn trọng nhau, họ có thể cho ra những kịch bản phim truyền h́nh dài tập trong một thời gian không dài nhằm tiếp cận những đề tài nóng.

 Bên cạnh đó, họ cũng đau đáu hướng tới  kịch bản cho phim truyện nhựa với vẻ đẹp của sự xúc tích, cô đọng và đặc biệt là đậm dấu ấn cá nhân.

Nhà biên kịch Hoàng Nhuận Cầm từng nói: Lịch sử năm cuộc đại nhảy vọt những nền điện ảnh thế giới đều bắt đầu từ kịch bản. V́ vậy, thật dễ hiểu, sẽ không có điện ảnh chuyên nghiệp khi không bắt đầu bồi dưỡng đội ngũ biên kịch chắc tay nghề.

Mai Thi (c̣n nữa)