Ngành dân số nói đến ông như một “nhà thiết kế” đặt nền móng cho hàng loạt hoạt động của công tác dân số ngày nay như: mạng lưới cộng tác viên; áp dụng khái niệm mức sinh thay thế; cơ chế tuyên truyền trên phương tiện thông tin đại chúng...

Ông là GS.Mai Kỷ-nguyên Chủ nhiệm UB quốc gia DS-KHHGĐ đầu những năm 90, thế kỷ XX (nay là UB DS-GĐ và TE Việt Nam). ở tuổi gần 80, tuy câu chuyện có phần chậm răi, nhưng những thông tin từ ông vẫn hết sức thú vị và đậm dấu ấn một “nhà thiết kế” của ngành dân số.

- Thưa ông, có cách nói nào thật ngắn gọn để chỉ ra mối quan hệ giữa dân số và phát triển kinh tế ?

- Tôi nhớ đến một câu chuyện cũ đă khiến nhiều người giật ḿnh. Năm 1930 đến năm 1990, lương thực nước ta tăng gấp 4 lần. Nhưng cũng trong thời gian này dân số nước ta tăng lên gấp 4. Trong 60 năm, già nửa thế kỷ, b́nh quân lương thực đầu người nước ta chỉ được tăng 1kg. Câu chuyện dân số tăng với cấp số nhân thực sự là lực cản rất lớn đối với việc phát triển và nâng cao mức sống người dân. Như chuyện nhà vua kén rể với một bàn cờ 64 ô. Đă không có chàng trai nào đáp ứng được số thóc tính theo cấp số nhân các ô bắt đầu từ thúng thóc ở ô đầu tiên. 

- Quan điểm của ông về chất lượng dân số khi c̣n đương chức và hiện nay có ǵ khác nhau không ?

- Khi tôi nhận nhiệm vụ, chuyên môn lúc đó là... kỹ sư luyện kim. Phải mất 3 tháng đóng cửa đọc tài liệu về dân số để h́nh dung ra công việc ḿnh phải làm. Lúc đó, nội hàm công tác dân số cũng chỉ có 3 vấn đề quy mô, cơ cấu và phân bổ, chứ chưa nói ǵ đến chất lượng. Trong nhiều cuộc hội thảo sau đó, các nhà khoa học cho rằng phải làm đồng thời 3 vấn đề trên, nhưng theo tôi làm thế th́ khó, phải tập trung vào khâu đột phá-đó là quy mô. Bây giờ cũng thế. Nói vậy, không có nghĩa là không chú ư đến chất lượng. Năm 1996, tôi bắt đầu phát biểu về vấn đề này với hai lư do dân số không chỉ là số lượng mà c̣n là chất lượng và UNDP (Chương tŕnh phát triển Liên hợp quốc) lúc đó đă đưa ra khái niệm HDI (chỉ số phát triển con người) để làm căn cứ so sánh chất lượng dân số các quốc gia. Ngay cả lúc đó chúng tôi vẫn hết sức tập trung cho giảm sinh. Hiện nay, giảm sinh cần làm song song với các hoạt động nâng cao chất lượng. Song chúng ta không nên nhầm lẫn giữa hai phạm vi khái niệm chất lượng dân số của xă hội và của ngành. Phạm vi của toàn xă hội th́ rộng lớn lắm, v́ đó là mong mỏi chính đáng, lâu dài, nhưng phạm vi khái niệm CLDS của ngành th́ phải cụ thể, thiết thực hơn để đảm bảo tính khả thi. Trong đó giải quyết quy mô dân số vẫn là việc phải hết sức quan tâm, ta chưa lơ là được đâu. Năm 1962, Hàn Quốc cùng làm công tác dân số với ta, người Hàn lúc đó có 25 triệu dân, c̣n ta có 30 triệu. Hiện nay Hàn Quốc có khoảng 50 triệu dân, trong khi ta đă hơn 80 triệu rồi. V́ vậy, quan điểm của tôi trước và nay cơ bản vẫn là như vậy.

- Dường như nâng cao chất lượng là vấn  đề  lâu dài ? Với kinh nghiệm công tác trong  ngành,  ông có lạc quan với lộ tŕnh nâng cao chất lượng dân số đến 2010 ?

- Tôi không nghĩ rằng quá lâu mới có kết quả. Chỉ cần quyết tâm, sau 3 năm sẽ thấy rơ sự khác biệt, khi quy mô giảm đi, với sự tác động của các yếu tố khác như giáo dục, văn hóa... sự nâng cao trong mức sống người dân là tính đếm được đấy. Nói về sự lạc quan th́ cuộc sống luôn đặt ra những vấn đề mới, chỉ có những người đang làm nhiệm vụ mới nhận thức được đầy đủ và hiểu rơ con đường ḿnh phải đi. Tuy nhiên, tôi cũng rất tin tưởng vào sự thành công của chúng ta v́ bạn hăy nhớ lại, Việt Nam đă từng nhận giải thưởng về công tác dân số năm 1999 do Liên hợp quốc trao tặng.

- Xin cảm ơn ông !

Mai Thi thực hiện