Chỉ vài ngh́n đồng là có thể “sành điệu” với điếu thuốc bất chấp nguy hại cho sức khỏe  Ảnh: Hoàng Hà

(HNM) - Không phải ngẫu nhiên mà năm nay, khẩu hiệu “Tuổi trẻ không thuốc lá” được chọn là chủ đề của Ngày Thế giới không thuốc lá. Theo những số liệu từ Chương tŕnh y tế thế giới, 31,6% số người hút thuốc ở Việt Nam là nam giới tuổi từ 15 tới 24. Đặc biệt số người hút thuốc từ 13 đến 15 tuổi chiếm tới 10%.

Tương tự tỷ lệ này ở Phi-líp-pin là 21%, In-đô-nê-xi-a hơn 24%, Ma-lai-xi-a 39%.  Điều đáng ngại là tỉ lệ hút thuốc trong nhóm nữ vị thanh niên cũng đang gia tăng. V́ sao ?    Không phải ngẫu nhiên mà năm nay, khẩu hiệu “Tuổi trẻ không thuốc lá” được chọn là chủ đề của Ngày Thế giới không thuốc lá. Theo những số liệu từ Chương tŕnh y tế thế giới, 31,6% số người hút thuốc ở Việt Nam là nam giới tuổi từ 15 tới 24. Đặc biệt số người hút thuốc từ 13 đến 15 tuổi chiếm tới 10%. Tương tự tỷ lệ này ở Phi-líp-pin là 21%, In-đô-nê-xi-a hơn 24%, Ma-lai-xi-a 39%.  Điều đáng ngại là tỉ lệ hút thuốc trong nhóm nữ vị thanh niên cũng đang gia tăng. V́ sao ?

Giá  rẻ- dễ mua

Có rất nhiều cơ hội để giới trẻ tiếp cận với thuốc lá rồi nghiện. Chỉ với vài ngh́n đồng là các em có thể tỏ ra “sành điệu” với điếu thuốc ph́ phèo trên môi. Các em có thể mua thuốc ở mọi nơi, dễ dàng mua lẻ từng điếu. Các hăng thuốc cũng rất sẵn ḷng sản xuất những bao nhỏ 10 điếu. Mặc dù trên các quầy bán lẻ thuốc lá, ai nấy đều có thể thấy những cảnh báo rơ ràng về việc không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, thế nhưng liệu có người bán hàng nào tự mua thêm việc bằng cách yêu cầu khách hàng xuất tŕnh giấy tờ tùy thân? Đa số học sinh được hỏi đều cho biết không bị từ chối khi mua thuốc.

Nếu như ở Xin-ga-po, một bao thuốc lá có giá  tương đương 100 ngh́n đồng, th́ ở Việt Nam, người ta chỉ phải trả 15 ngh́n.  Sau khi gia nhập WTO, mức thuế cho thuốc lá đă tăng lên 55%; từ tháng 1 năm 2008 điều chỉnh lên 65% giá xuất xưởng. Với mức thuế này, khi quy đổi ra tỉ lệ thuế trong giá bán lẻ th́ mới chỉ bằng khoảng 45% giá bán lẻ, thấp hơn nhiều so với khuyến cáo của Ngân hàng thế giới là “thuế nên chiếm từ 2/3 đến 4/5 giá bán lẻ”. Mức này cũng thấp hơn nhiều so với mức thuế 300% của Thái Lan hay 350% của Xin-ga-po.

Theo ông Lư Ngọc Kính, Chủ nhiệm chương tŕnh quốc gia Pḥng chống tác hại thuốc lá: Giá thấp đă tạo cơ hội cho những người có thu nhập thấp (bao gồm cả thanh thiếu niên) có khả năng mua thuốc lá; tỉ lệ hút thuốc cao đồng nghĩa với tỉ lệ mắc bệnh liên quan đến thuốc lá cao. Đây là gánh nặng đối với người nghèo, xă hội và Chính phủ. Trong khi đó, theo Ngân hàng thế giới th́ nếu giá thuốc lá tăng lên 10% sẽ giúp giảm được khoảng 40 triệu người hút thuốc và 10 triệu ca tử vong sớm.

Quảng cáo, khuyến mại - muôn vàn chiêu thức

Mặc dù Chính phủ đă ban hành Nghị định về sản xuất, kinh doanh thuốc lá, trong đó nghiêm cấm mọi h́nh thức quảng cáo và khuyến mại loại sản phẩm có hại cho sức khỏe, nhưng các hăng thuốc lá vẫn t́m ra rất nhiều cách để đưa h́nh ảnh sản phẩm của ḿnh tới gần người tiêu dùng.

Dù thuốc lá không c̣n được quảng cáo rầm rộ qua những phương tiện truyền thông hay trên các biển hiệu lớn nhưng nó vẫn xuất hiện nhan nhản và nổi bật nhờ len lỏi khắp nơi, từ vỉa hè tới siêu thị, trên những vật dụng trang trí nhà hàng cho tới chiếc ô che, với những lô-gô, h́nh ảnh và màu sắc đặc trưng. Những quảng cáo ngày càng có xu hướng nhắm vào giới trẻ qua cách thiết kế vui mắt, đậm chất “tuổi teen”, các khẩu hiệu cũng đánh vào tính ṭ ṃ, ham lạ, muốn tự khẳng định “sự khác biệt” hay một “phong cách hiện đại”... 

Ngoài ra, các điểm bán hàng cũng được tận dụng triệt để làm nơi quảng cáo thuốc lá. Chủ hàng thường bày quá số bao thuốc quy định của cùng một nhăn hiệu, dùng màu sắc đặc trưng của một loại thuốc nào đó. Một điều tra đă cho thấy, có thời điểm, ở Hà Nội, hơn 74% cửa hàng bán thuốc lá có giá hay hộp trưng bày với màu lô-gô và thương hiệu; 76% cửa hàng bày quá 1 bao thuốc. Ở các nhà hàng, quán bar, những cô gái xinh đẹp mặc áo màu thương hiệu có thể xuất hiện bất cứ lúc nào với nụ cười tươi và khay thuốc trên tay. Thậm chí, vào một ngày đẹp trời, khách hàng c̣n có thể nhận được một cú điện thoại ngọt ngào mời mua đúng loại thuốc ḿnh đang dùng với lời hứa sẽ mang hàng tới tận nơi.

Th.s Phạm Quỳnh Nga, cán bộ của chương tŕnh quốc gia pḥng chống tác hại thuốc lá, c̣n chỉ ra: “Có thể dễ dàng thấy ở một số cửa hàng tạp hóa, quầy thuốc lá bắt mắt được đặt ngay cùng quầy kem, kẹo bánh, những món ăn khoái khẩu của trẻ nhỏ”.  Những tác động trực tiếp và gián tiếp này tạo ra sự ảnh hưởng theo kiểu “mưa dầm thấm lâu”, khiến cho việc hút thuốc trở nên quen mắt, dễ được xă hội chấp nhận, người chưa hút th́ sẵn sàng thử, người đang hút th́ giảm ư chí từ bỏ nó.

Cái thiếu là việc thực thi

Từ năm 2005, sau khi Công ước khung về kiểm soát thuốc lá chính thức có hiệu lực ở Việt Nam, các bộ, ngành liên quan và Chính phủ đă có những quy định cần thiết về cấm quảng cáo, khuyến mại thuốc lá; tiến tŕnh tăng thêm thuế thuốc lá vẫn đang được xem xét. Một số hoạt động can thiệp tại cộng đồng như  “nơi làm việc không thuốc lá”, “đoàn tàu không thuốc lá” đă được triển khai. Tuy nhiên, những hoạt động này mới chỉ dừng ở mức thí điểm; việc xử lư vi phạm c̣n rất hăn hữu. Kinh phí cho hoạt động pḥng chống tác hại thuốc lá năm 2008 mặc dù đă tăng lên, cũng chỉ có 500 triệu đồng. Theo ông Lư Ngọc Kính: “Hoạt động pḥng chống tác hại của thuốc lá đă có các quy định và chế tài. Điều c̣n thiếu chính là việc thực thi”.

Quỳnh Anh

Hà Nội hướng tới thành phố không khói thuốc Nhân ngày thế giới không thuốc lá 31-5, Giám đốc Sở Y tế Hà Nội Lê Anh Tuấn cho biết: Nhằm giảm sự phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại Hà Nội, chính quyền thành phố cam kết thực thi các quy định, chính sách không hút thuốc trong công sở, nơi làm việc, trên các phương tiện giao thông công cộng và những nơi công cộng khác.   Để hỗ trợ chủ trương này, tổ chức HealthBridge Canada và Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Hà Nội sẽ khởi động dự án “Tăng cường việc thực hiện và thi hành chính sách không hút thuốc trong công sở và nơi công cộng tại Hà Nội”, tiêu điểm là: bệnh viện, tàu hỏa, xe buưt, trường học, các khu vui chơi giải trí, các cơ sở văn hóa và thể thao, các cơ quan nhà nước.   Dự án kéo dài 2 năm (2008-2010) với kinh phí hơn 250 ngh́n đô-la Mỹ.