|
|
|
|
Một nền giáo dục b́nh đẳng, v́ con người là nền tảng của phát triển. Ảnh: LAD | Từ bài học của Phần Lan, một quốc gia nhỏ bé ở Bắc Âu từng phải đối mặt với những khó khăn tương tự VN, tác giả Phan Đ́nh Diệu cho rằng chúng ta phải xây dựng một nền giáo dục b́nh đẳng, v́ con người, đào tạo ra những HS có năng lực tư duy độc lập, dám và biết tự ḿnh đi t́m lấy chân lư.
Triết lư giáo dục: b́nh đẳng, v́ con người
Những năm gần đây, thực tiễn phát triển đất nước ngày càng đ̣i hỏi nhiều chất lượng cao hơn của giáo dục, nên các vấn đề giáo dục ngày càng “nóng” hơn, và đă được xă hội quan tâm nhiều hơn. Có lẽ đây đă là thời điểm thích hợp để b́nh tĩnh ngồi lại để nghiền ngẫm và cân nhắc mọi ư kiến đóng góp, đề xuất để thực sự rút ra được những kết luận cần thiết cho những vấn đề của nền giáo dục hiện nay.
Những vấn đề chung về triết lư giáo dục, về quan điểm, mục tiêu của giáo dục, tuy theo một cách hiểu nào đó, có thể không liên quan trực tiếp đến những giải pháp cho những vấn đề trước mắt, nhưng nếu thiếu sự chỉ đạo của một triết lư chung có tính chất bao trùm như vậy th́ việc đi t́m những giải pháp cho các vấn đề cụ thể sẽ dễ sa vào tính lẻ tẻ, chắp vá, thiếu nhất quán. Cho nên, dầu có thể chưa sớm đạt được sự thống nhất hoàn toàn, tôi vẫn nghĩ rằng tiếp tục tranh luận để đi đến xác định được một nội dung đồng thuận về mục tiêu giáo dục là hết sức cần thiết.
Riêng tôi, tôi hoàn toàn đồng ư với tác giả Nguyên Ngọc khi anh phát biểu rằng cần phải thiết lập một nền giáo dục thích hợp với thời đại ngày nay, dựa trên một triết lư cơ bản về giáo dục, lấy mục tiêu là đào tạo nên những con người tự do, có năng lực tư duy độc lập, giàu khả năng và ư chí sáng tạo, dám và biết tự ḿnh đi t́m lấy chân lư, và sống và làm việc theo chân lư ḿnh đă chọn, chịu trách nhiệm về sự lựa chọn ấy.
Sự thống nhất của xă hội sẽ là sự thống nhất của những con người tự do, đầy trách nhiệm với chính ḿnh và với xă hội, đầy tự chủ và sáng tạo như vậy. Và, để tạo nên những con người tự do với các phẩm chất như thế, trách nhiệm của xă hội là phải kiến tạo một nền giáo dục thật sự b́nh đẳng và công bằng, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho sự học tập của mọi công dân.
Từ triết lư cơ bản đó mà t́m ra phương hướng giải quyết mọi vấn đề cụ thể khác, về tổ chức hệ thống giáo dục quốc dân, về qui định và hiện đại hoá các chương tŕnh, nội dung, phương pháp dạy và học, về phân bổ ngân sách cho giáo dục, về quản lư và điều hành sự phát triển của nền giáo dục...
Tôi rất có ấn tượng với cách làm và những thành quả đă đạt được của nền giáo dục Phần Lan, một đất nước không lớn ở Bắc Âu. Phần Lan có hoàn cảnh tương đối gần với ta, đă từng có những khó khăn bên trong, bên ngoài giống ta, vốn cũng xuất phát từ t́nh trạng một nước nông nghiệp, nhưng nhờ chú trọng phát triển một nền giáo dục b́nh đẳng và v́ con người một cách độc đáo mà chỉ qua mấy thập niên cuối thế kỷ 20 đă nhanh chóng vươn lên đứng vào hàng đầu các nước công nghiệp phát triển. Riêng về giáo dục, qua ba kỳ thi vừa qua của PISA đă gần như liên tục đứng đầu một cách tuyệt đối trong số hàng chục nước dự thi trên khắp thế giới, trong đó có tất cả các nước công nghiệp phát triển .
Tinh giản chương tŕnh để bớt “ngồi nhầm lớp”
Giáo dục th́ chỉ mới đề cập đến những nguyên lư chung, những yêu cầu cơ bản đối với sản phẩm của nền giáo dục, c̣n thể hiện những nguyên lư chung đó thành ra chương tŕnh, nội dung dạy và học như thế nào th́ c̣n là một khối công việc khổng lồ, đ̣i hỏi nhiều công sức và tâm huyết.
Nhận thức được điều đó, trong nhiều năm qua, ngành giáo dục nước ta đă tập hợp được một đội ngũ đông đảo các nhà khoa học và giáo dục đă và đang nghiên cứu soạn thảo bộ chương tŕnh cho các bậc học.
Đối với bộ chương tŕnh và sách giáo khoa ở cấp học phổ thông, tính cập nhật và hiện đại hoá của nội dung các chương tŕnh và sách giáo khoa đó là không thể phủ nhận. Tuy nhiên, tính nặng nề, “quá tải” của nhiều chương tŕnh dạy và học trong đó cũng là một yếu tố cần thừa nhận.
Có phải v́ thế mà khắp nơi, HS và cả các thầy cô giáo vẫn không ngớt kêu ca về khối lượng học quá nặng, nhiều HS v́ không theo nổi, thi không đạt yêu cầu đến nỗi phải gian lận “ngồi nhầm lớp”? Để rồi để thực hiện lệnh “nói không với ngồi nhầm lớp” của Bộ trưởng Bộ GD-ĐT, hàng trăm ngh́n học sinh khắp cả nước phải chịu phạt xuống lớp. Đó đă là nguyên nhân chính khiến nhiều HS phải bỏ học trong vài ba tháng gần đây.
Một nền giáo dục b́nh đẳng và v́ dân liệu có thể dửng dưng nh́n hàng vạn học sinh phải bỏ học nửa chừng như vậy được không? Rơ ràng ở đây có vấn đề quá tải của chương tŕnh học mà ta cần t́m cách tinh giản để giải quyết.
Vấn đề tinh giản cần được xem xét đối với từng bộ môn, và do có sự liên kết giữa các bộ môn nên cũng cần được xem xét trong sự liên kết tổng thể giữa nhiều bộ môn với nhau, tức là trong tổng thể của cả chương tŕnh học. Và từ yêu cầu tinh giản trong tổng thể một chương tŕnh học lại dẫn đến việc cần xác định rơ mục đích học đối với chương tŕnh đó.
Tôi có đọc tài liệu về “Chương tŕnh đánh giá HS quốc tế” (PISA - programme for international student assessement) của Tổ chức các nước công nghiệp phát triển (OECD) đưa ra và thực hiện từ khoảng mười năm nay. Chương tŕnh giáo dục trong trường phổ thông thường gồm rất nhiều bộ môn, nhưng các tiêu chí để đánh giá trong PISA th́, như trong kỳ thi 2006, được qui về 4 loại năng lực chủ yếu mà nhà trường phổ thông phải giáo dục cho HS là: năng lực đọc hiểu, khả năng toán học, hiểu biết về khoa học tự nhiên, và năng lực xử lư t́nh huống .
Như vậy, chất lượng học tập của một HS không phải được đánh giá bằng việc thuộc được nhiều kiến thức từ hết môn này đến môn khác, mà được đánh giá bằng việc đạt được điểm cao về 4 tiêu chí có tính tổng hợp tạo nên các năng lực hiểu biết và vận dụng kiến thức kể trên.
Giả sử trong vài năm tới, ta cũng muốn cho học sinh ta tham gia để được đánh giá theo PISA, th́ chắc ta không thể tiếp tục dạy HS của ta theo cách nhồi nhét cho thật đầy bồ kiến thức mà phải cải cách chương tŕnh để dạy HS có được, chẳng hạn, 4 loại năng lực có tính tổng hợp kể trên.
Không chấp nhận cổ phần hóa trường công!
Hai vấn đề cũng đang gây xôn xao dư luận trong thời gian gần đây là về chủ trương tăng học phí đối với các cấp học, và vấn đề cổ phần hoá các trường đại học và cao đẳng công lập.
Theo qui định của Hiến pháp, dưới chế độ ta, học tập là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi công dân, giáo dục phổ cập là cưỡng bách và là miễn phí. Luật Giáo dục 2005 qui định “giáo dục tiểu học và giáo dục THCS là các cấp học phổ cập” (điều 11). Như vậy, lẽ ra không c̣n ǵ phải bàn căi về việc không thu học phí đối với các cấp học từ THCS trở xuống ở các trường công lập.
C̣n đối với các cấp học từ THPT trở lên, tôi rất hoan nghênh ư kiến của Đại tướng Vơ Nguyên Giáp trong bài viết gần đây “Đổi mới có tính cách mạng nền giáo dục và đào tạo của nước nhà” (4): Cần nghiên cứu kỹ một chế độ học phí theo hướng không tăng mà giảm dần, tiến tới bỏ học phí ở cấp phổ thông, rồi tiến đến bỏ học phí ở cấp đại học.
Trong nhiều năm qua, tuy c̣n nghèo nhưng nhà nước ta đă cố gắng nhiều trong việc tăng liên tục ngân sách chi cho giáo dục và đào tạo, chiếm đên 20% tổng chi ngân sách nhà nước và chiếm 9,2% GDP của cả nước, tức vào khoảng 67 ngàn tỷ đồng trong năm 2007, và dự kiến tăng lên hơn 72 ngàn tỷ đồng năm 2008.
Với nguồn kinh phí đó, và với cách chi tiêu của “con nhà nghèo” th́ nếu được nghiên cứu kỹ, tôi nghĩ rằng ta hoàn toàn có thể thực hiện trong hệ thống công lập việc miễn phí đối với các cấp học phổ cập và “giảm dần tiến đến bỏ học phí ở các cấp THPT và ĐH”.
Về việc cổ phần hoá một số trường ĐH và CĐ công lập cũng vậy. Theo quy định của hiến pháp và pháp luật, tính chất của nền giáo dục nước ta là nền giáo dục của một chế độ XHCN, nghĩa là một nền giáo dục v́ công ích, có mục tiêu là đào tạo con người VN phát triển toàn diện, có nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc (5).
Nhà nước có trách nhiệm tổ chức hệ thống các nhà trường (công lập) để thực hiện nhiệm vụ đó, đồng thời cũng qui định quyền của công dân được mở trường tư để cùng tham gia công việc giáo dục.
Như vậy, nhà trường công lập là tổ chức giáo dục chủ chốt của nhà nước, do nhà nước lập ra để thực hiện nhiệm vụ giáo dục công ích của quốc gia. Không thể chấp nhận việc cổ phần hoá, tức thương mại hoá, để các nhà đầu tư tư nhân có thể bằng việc góp cổ phần mà can thiệp vào việc thay đổi mục tiêu (như đưa vào mục tiêu v́ lợi nhuận) và nội dung hoạt động của nhà trường được.
Nhà trường công lập có thể chấp nhận, thậm chí kêu gọi, sự đóng góp tự nguyện của các tổ chức và cá nhân ủng hộ nhà trường, nhưng việc góp cổ phần để lập trường th́ nên nhường hoàn toàn cho khối ngoài công lập!
Nhân đây tôi cũng muốn đề nghị thêm rằng nhà nước, mà cụ thể là Bộ GD-ĐT, cần sớm có các văn bản qui định vị trí, chức năng, và qui chế hoạt động cho các nhà trường ngoài công lập để các trường đó được hưởng các quyền lợi chính đáng, đồng thời có những đóng góp tích cực của ḿnh vào sự nghiệp giáo dục chung.
Phan Đ́nh Diệu/VNN
|
.gif)
.gif){kind=logo}
.gif)
.gif){kind=logo}
