TS Nguyễn Sĩ Dũng

Không có tấm bằng tốt nghiệp ĐH được công nhận trên phạm vi toàn cầu là thiệt tḥi của thanh niên Việt Nam khi hội nhập với thế giới. Nhưng thiếu đi tấm "hộ chiếu" đó, những người Việt trẻ vẫn hoàn toàn có thể trau dồi, rèn luyện và tích luỹ kiến thức, kỹ năng, h́nh thành thái độ để trở thành những công dân toàn cầu “made in Việt Nam”. TS. Nguyễn Sĩ Dũng, Phó Chủ nhiệm Văn pḥng Quốc hội đă chia sẻ như vậy.

Ông nói: “Thực ra, công dân toàn cầu chỉ là một cách nói thôi. Nói đến công dân là nói đến người chủ th́ nó phải có một thiết chế toàn cầu hoặc chính phủ toàn cầu, để công dân bầu lên và tác động tới chính phủ đó. Với nghĩa đó th́ thế giới mới đang trong quá tŕnh h́nh thành các thiết chế toàn cầu”.

6 phẩm chất để vượt khỏi “luỹ tre làng” 

- Nhưng nếu hiểu theo cách phổ thông th́ theo ông, một công dân toàn cầu cần có những phẩm chất ǵ? 

Trước hết, công dân toàn cầu phải có tư duy và tầm nh́n toàn cầu. Phải hiểu được thế giới, thấy được đâu là những vấn đề của nhân loại, đâu là cơ hội, đâu là rủi ro.

Con ếch ngồi dưới đáy giếng th́ thế giới chỉ là trong cái giếng và vũ trụ chỉ là vành tṛn trên miệng giếng. Cũng như nếu anh ở Việt Nam th́ chỉ thấy được luỹ tre thôi. Có thể anh là “dân quê sung sướng” nhưng cũng chỉ trong phạm vi đó.

Nếu có tầm tư duy toàn cầu, anh hiểu được rằng nếu học nghề này, ḿnh có thể làm việc được ở Pháp, ở Anh, ở Đức...

Phẩm chất thứ hai, và cũng là hệ quả của cái thứ nhất là phải có một tư duy và cái nh́n rất mở để chấp nhận và tôn trọng những khác biệt trên thế giới.

Thứ ba là phải cảm nhận và chia sẻ trách nhiệm với những vấn đề lớn chung của toàn cầu như trái đất nóng lên, khủng bố, khan hiếm lương thực…

Bên cạnh đó, người công dân toàn cầu phải làm chủ được công cụ để tiếp cận thế giới ảo, để chỉ cần qua con chuột và bàn phím mà biết cả thế giới.

Có hai công cụ quan trọng không thể thiếu: Thứ nhất là công nghệ thông tin và truyền thông, mà đặc biệt là internet. Thứ hai là tiếng Anh v́ có những vấn đề toàn cầu xuất hiện bằng tiếng Anh trước, nếu không biết tiếng Anh th́ không tiếp cận được.

Một yếu tố quan trọng làm nên công dân toàn cầu là nền tảng tri thức và học thuật được chấp nhận trên phạm vi toàn cầu. Học ĐH ở Việt Nam sang Mỹ không làm việc được th́ rất khó thành công dân toàn cầu. Ngược lại, nếu anh có bằng tốt nghiệp từ những trường ĐH có tên tuổi th́ gần như đă sở hữu tấm hộ chiếu toàn cầu.

V́ thế, muốn cho càng nhiều người VN trở thành công dân toàn cầu th́ phải có nền giáo dục được chấp nhận trên toàn thế giới.

Tuy nhiên, cũng có những bạn trẻ Việt Nam học ĐH trong nước, có đủ phẩm chất cần thiết th́ vẫn được các công ty, tập đoàn nước ngoài tuyển dụng và đào tạo thêm. Khi tạo danh tiếng trong công ty th́ làm việc ở đâu cũng được. Như vậy họ có thể thành công dân toàn cầu nhưng phải đi đường ṿng.

Cuối cùng, người công dân toàn cầu phải hiểu được toàn cầu hoá không loại bỏ bản sắc riêng. Anh làm toàn cầu trở nên phong phú hơn khi anh đưa bản sắc của dân tộc anh vào. Một người công dân toàn cầu thực sự sẽ bổ sung giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc ḿnh vào nền văn hoá chung toàn cầu. Công dân toàn cầu và công dân Việt không loại trừ nhau.  

- Theo đánh giá của ông, hiện nay xét trên mặt bằng chung, tŕnh độ của thanh niên Việt Nam đă đạt được mức độ toàn cầu chưa?

Đây là một câu hỏi tương đối khó trả lời. V́ phải có định lượng, không có công cụ để nghiên cứu. Nhưng cứ lấy ví dụ: trong 6000, 7000 người dự tuyển vào hăng Intel, người ta chỉ chọn được vài chục người theo yêu cầu của họ.

Như vậy,có thể nói số lượng công dân toàn cầu đạt được phẩm chất quốc tế rất khiêm tốn. Đó là bức tranh rất đáng băn khoăn về công dân toàn cầu của Việt Nam.  

Thiếu hộ chiếu toàn cầu: có lỗi của người trẻ 

- Bằng tốt nghiệp các trường ĐH ở Việt Nam vẫn chưa được quốc tế công nhận trên phạm vi thế giới. Như ông đă nói, điều này đồng nghĩa với việc giới trẻ Việt thiệt tḥi v́ thiếu đi tấm hộ chiếu toàn cầu. Nhưng đó đâu phải lỗi của những người trẻ? 

Thực chất th́ không hoàn toàn là lỗi của những người trẻ nhưng cần nh́n nhận từ cả 2 phía.

Cũng như người ta nói rằng: “Một dân tộc sẽ có những lănh tụ như dân tộc đó xứng đáng được có”. Một nửa vấn đề ở lănh tụ, một nửa vấn đề ở người dân. Dân đ̣i hỏi, dân có kỹ năng thực hành dân chủ th́ người lănh đạo phải giỏi.

C̣n người học biết đ̣i hỏi, biết ḿnh muốn ǵ, có những yêu cầu xác đáng với việc dạy chứ không phải bưng ra ǵ th́ học đấy và t́m mọi cách lấy ḷng thầy để được điểm theo kiểu “văn hay nhờ tay thầy chấm”. Trong trường hợp như vậy th́ hệ thống không có sức ép để thay đổi.

Ở Mỹ, HS được đăng kư thầy dạy nên nếu thầy dạy lơ mơ th́ chẳng học tṛ nào theo học. Ở Việt Nam cũng có một số trường áp dụng h́nh thức “tṛ đánh giá thầy”. Học tṛ cần đánh giá trung thực, công bằng.

Như vậy có lỗi của nền giáo dục, nhưng không nên nói là SV hoàn toàn không có lỗi ǵ. Tất nhiên, trong hệ thống này th́ phần lỗi của SV ít hơn. 

- Vậy ông có lời khuyên cho thanh niên Việt Nam để “sửa lỗi” này? 

Trước tiên phải nhớ rằng học là quá tŕnh hai chiều, một nửa do người dạy, một nửa do người học. Có một số điều mà SV có thể tự trau dồi để trở nên hữu ích trong quá tŕnh hội nhập.

Thứ nhất phải học thật. Đừng học v́ điểm mà học để có kỹ năng và trở nên thông tuệ. Học để có kiến thức chỉ là việc rất nhỏ. Học để có kỹ năng thu thập kiến thức là khó hơn. Học để có kỹ năng sáng tạo là quan trọng hơn nữa và học để có kỹ năng xử lư các vấn đề của cuộc sống.

Học để được điểm cao th́ có thể trùng với học thật một chút. Nhưng nếu thiết kế hệ thống không chuẩn, đa số nó chẳng có ích cho cuộc sống bao nhiêu. Mà bạn chỉ có chừng ấy thời gian, tâm lực và trí lực, phải xác lập ưu tiên trong việc học để học cái ǵ hữu ích.

Tiếp theo nữa là phải học cách học và học cách hợp tác, làm việc theo đội (teamwork).

Cũng cần phải học tiếng Anh để có thêm công cụ, không phải chỉ để giao tiếp b́nh thường và ch́a khoá mở tri thức mà c̣n là công cụ để tư duy.

Một lời khuyên không phải mới mẻ mà tôi chỉ lặp lại của ông trùm Microsoft Bill Gates là kỹ năng đọc rất quan trọng. Tri thức nằm ở sách vở. Nhưng phải có kỹ năng đọc.

Nếu bạn đọc sai lĩnh vực th́ sẽ chẳng thu nhận được ǵ. Đọc để giải trí khác với đọc để t́m thông tin, đọc để suy ngẫm. 

- C̣n trách nhiệm, tư duy và tầm nh́n toàn cầu, liệu người Việt trẻ có thể rèn luyện để h́nh thành được không? 

Những điều này đều xuất phát từ nhận thức. Nếu anh có kiến thức cơ bản về các quy luật tự nhiên và xă hội th́ anh sẽ thấy những quy luật đấy gắn kết thế giới lại với nhau.

Nhận thức và tri thức là cơ sở h́nh thành tầm nh́n toàn cầu. Ví dụ nếu biết việc chạy đến nơi nào có giá lao động rẻ hơn, hàng chảy về nơi nào có giá mua đắt hơn nghĩa là đă có cái nh́n toàn cầu.

Khi có kiến thức th́ sẽ hiểu được chuyển động của các quy luật toàn cầu. Ví dụ quy luật của cung-cầu. Chỉ cần khan hiếm thực phẩm là giá tăng. Khan hiếm là do nhiều nơi thấy phát triển công nghiệp có lợi hơn nên bỏ nông nghiệp, do sai lầm đường lối chính sách, thiên tai…

Bên cạnh đó, cần h́nh thành thói quen giao lưu. Giao lưu ảnh hưởng tới cách suy nghĩ và giao tiếp. Ở Việt Nam hiện nay có rất nhiều người nước ngoài nên cơ hội giao lưu không thiếu. Qua internet cũng có thể giao tiếp với họ.

Cũng cần có tầm văn hóa rộng, phải t́m hiểu văn hóa nhiều th́ mới có được tầm nh́n toàn cầu.

Nhưng nguyên tắc là tư duy toàn cầu, hành động địa phương. 

Người Việt thoải mái co cụm trong không gian của ḿnh 

- Giới trẻ là đối tượng rất dễ tiếp thu cái mới nhưng đôi khi không có khả năng chắt lọc. Họ hấp thụ ồ ạt văn hoá nước ngoài và xa dần các giá trị truyền thống. Nhiều người lo ngại rằng, với tốc độ toàn cầu hoá nhanh như hiện nay, trong ṿng vài chục năm tới, ta sẽ có nguy cơ mất bản sắc văn hóa. Ông có nghĩ vậy không? 

Gần như có một quy luật tự nhiên là có những lứa tuổi thích khám phá cái mới nhưng tuổi càng đằm, càng trở về với cội nguồn. Cũng có những bạn c̣n trẻ đă thích các giá trị văn hóa truyền thống nhưng không nhiều.

Văn hóa càng cao càng có xu hướng kết hợp hài ḥa giữa tinh hoa thế giới và giá trị truyền thống.

Văn hóa càng thấp càng có xu hướng chạy theo những được cho là mốt dù ngay bản thân ḿnh cũng không thích.

Thử nh́n các nước châu Âu là nơi nhất thể hóa gần như không có biên giới, tiêu chung một đồng tiền nhưng người Đức và người Bỉ không bị lẫn vào nhau, người Hà Lan vẫn giữ được bản sắc của ḿnh. Các dân tộc không hề bị xóa nḥa.

Kinh nghiệm thế giới cho thấy không có chuyện bị xóa bản sắc trong hội nhập. 

- Thế giới hiện nay tồn tại 2 khái niệm: “Sốc văn hóa” và “sốc văn hóa ngược”. Theo ông, liệu công dân toàn cầu có rơi vào những trạng thái sốc này không? 

Sốc văn hóa cũng như sốc thuốc thôi. Sốc là cảm giác tự vệ. Anh không thích nghi được với giá trị mới và muốn yên ổn trong cơ chế cũ nên thấy lạc lơng trong thế giới mới th́ anh phản ứng chống lại. Đó là phản ứng tự nhiên của con người.

Khi anh trong môi trường hoàn toàn đóng, bước sang một môi trường hoàn toàn mới th́ dễ bị sốc. Nếu anh đă là công dân toàn cầu và có bước chuẩn bị th́ sốc vừa phải.

Sốc văn hóa ngược là anh đánh giá lại nền văn hóa của đất nước từ tầm nh́n và kinh nghiệm ở nước ngoài và thấy có nhiều mặt hạn chế trong so sánh nên nhiều khi thấy buồn.

Nếu anh đưa kiến thức hiểu biết nước ngoài về làm việc được ở Việt Nam th́ cái sốc đó sẽ qua đi rất nhanh. Trừ trường hợp những thứ anh học ở nước ngoài chẳng sử dụng ǵ trong đất nước, những kỹ năng học ở nước ngoài trở thành “kỹ năng giết rồng” th́ sốc sẽ kéo dài, kết hợp với nhiều cảm xúc khác. 

- Đă đi nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều người trên toàn thế giới, ông có ấn tượng đặc biệt nào về khả năng thích ứng toàn cầu của thanh niên nước ngoài không? 

Khả năng thích nghi của thanh niên ở một số nước tốt hơn một số nước khác. Có hai yếu tố h́nh thành nên sự khác biệt này.

Thứ nhất là tại gia đ́nh, con cái được dạy dỗ để có tính tự lập từ rất nhỏ. Một đứa trẻ biết đi th́ người phương Tây không bao giờ bế nữa.

Nếu đứa bé Việt Nam bị ngă th́ bố mẹ sẽ đánh đất v́ “cái đất này làm con ngă” nhưng người phương Tây sẽ bảo: “Con đi không cẩn thận th́ ngă, lỗi ở con, tại sao c̣n khóc?” Đây là sự khác biệt rất cơ bản.

Con người nhận trách nhiệm về phía ḿnh. C̣n ở Việt Nam th́ từ bé đă được dạy cách đổ lỗi cho người khác, khi lớn lên đổ lỗi cho tập thể, cho cơ chế.

Thứ hai là người phương Tây rất thích khám phá. Người Việt cũng chẳng hiểu người dân tộc ở Sapa sinh sống thế nào bằng dân du lịch ba lô. Họ thuê xe mô tô  đi khắp ngơ ngách.

Họ thích những kinh nghiệm mới, cảm giác mới nên đối với họ, hội nhập dễ hơn. C̣n người Việt ḿnh th́ rất thoải mái co cụm trong không gian của ḿnh. 

- Đến khi lớn lên, thanh niên phương Tây lại được hưởng thụ nền giáo dục hiện đại...

Khi lớn lên họ lại được hưởng nền giáo dục tốt, không biến HS thành cái hũ để nhồi nhét kiến thức. Học th́ chẳng bao giờ hết sách của “thánh hiền”, quan trọng là khi có vấn đề th́ phải “sáng lên”, cố gắng tạo ra tri thức mới. 

Vẫn có cơ hội cho “nông dân toàn cầu” 

- Trong thời hội nhập, ông nghĩ rằng thanh niên nông thôn có nhiều cơ hội trở thành công dân toàn cầu không? 

Điều này phụ thuộc vào nền giáo dục mà thanh niên nông thôn được tiếp cận. Nếu được tiếp cận giáo dục b́nh đẳng th́ cơ hội của thanh niên nông thôn nhiều hơn.

Bản thân người thanh niên phải đeo bám học tập thật đến cùng. Cố gắng đến mức cùng cực để theo đuổi việc học tập. Có thể đi làm thêm, vay tiền để được đi học. Nếu dừng học là cơ hội sẽ đóng lại.

Nhà nước nên có một quỹ nhiều hơn để cho thanh niên nông thôn vay. Cho vay th́ tốt hơn cho không v́ cho vay sẽ có động lực học tốt để làm được việc có tiền trả.

Thứ hai là cần học suốt đời. Không phải ra khỏi trường ĐH không học nữa. Bill Gates chỉ học ĐH có 2 năm nhưng sau đó tiếp tục học trong quá tŕnh làm việc.

C̣n người thanh niên nông thôn dù nuôi tôm th́ cũng phải học tiếp nghề nuôi tôm. Học kiến thức qua sách vở, qua những người đi trước, qua kinh nghiệm của chính ḿnh. Không chỉ học mỗi nuôi tôm mà học cách bán tôm, thị trường tôm chuyển động thế nào. Phải học liên tục. Chấm dứt việc học lúc nào th́ khả năng thành đạt chấm dứt lúc đó.

Cũng nên nhớ rằng, ở thành phố có nhiều cơ hội hơn chỉ khi anh có kỹ năng và kiến thức cao hơn, nếu không anh chỉ được làm những việc thấp kém. 

- Nhưng quá tŕnh phấn đấu trở thành một công dân toàn cầu của họ sẽ khó khăn hơn nhiều so với thanh niên ở thành phố? 

Khó khăn hơn nhiều nhưng không phải cái đích bắt buộc phải hướng tới.

Người thanh niên chỉ cần trở thành một người sống tự do, làm chủ được cuộc đời của ḿnh, có điều kiện phát triển tiềm năng và ước mơ của ḿnh. Nếu công dân toàn cầu giúp làm phong phú thêm kinh nghiệm sống của ḿnh th́ sẽ là bước phấn đấu tiếp theo. 

- Xin cảm ơn ông! 

Lan Hương (Thực hiện)/VNN