Học sinh Hà Nội t́m hiểu lịch sử tại Văn Miếu. Ảnh: Phương Nguyên

(HNM) - Cầm trong tay cuốn “ Lịch sử Thủ đô Hà Nội” xuất bản năm 1960 nhân kỷ niệm 950 năm Thăng Long - Hà Nội tôi như thấy bức tranh toàn diện về Thủ đô cách nay hơn bốn chục năm.

Với thế hệ chúng tôi, những điều được các nhà sử học tổng hợp trong cuốn sách đó thật thú vị và mới mẻ. Mang suy nghĩ đó nói cùng thầy - nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, tôi lại được biết thêm nhiều điều thú vị về Hà Nội, về lịch sử Hà Nội để thêm yêu mảnh đất ngàn năm văn hiến này và ước mơ không xa nữa các thế hệ học sinh Thủ đô sẽ thêm hiểu biết về thành phố quê hương qua môn Hà Nội học.

Nửa thế kỷ - 3 cuốn sử

Kể từ năm 1960 khi  “Lịch sử Thủ đô Hà Nội”, cuốn sách đầu tiên viết về Hà Nội được xuất bản đến nay đă có 3 cuốn lịch sử Thủ đô đến tay bạn đọc. 1984 là “Hà Nội, Thủ đô nước Cộng ḥa XHCN Việt Nam” do nhóm các giáo sư, nhà nghiên cứu tên tuổi như Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Vinh Phúc biên soạn; được tái bản năm 1994 có bổ sung sự phát triển của thành phố 10 năm. 2004 là “Lịch sử Thăng Long Hà Nội” do Nguyễn Vinh Phúc chủ biên. Mỗi cuốn sách, như nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc đánh giá, đều có những giá trị riêng đáng trân trọng. Đặc biệt, “Lịch sử Thủ đô Hà Nội” do nhà sử học Trần Huy Liệu chủ biên, với sự tham gia của Nguyễn Lương Bích, Mai Hanh, Nguyễn Việt, Phan Gia Bền, Vơ Văn Nhung, Hoa Bằng, tuy là lần đầu tiên viết về sử Hà Nội nhưng đă tổng hợp được nhiều tư liệu, trong đó có những tư liệu đến ngày nay các nhà nghiên cứu vẫn phải sử dụng.

Diện mạo của Hà Nội cách đây gần nửa thế kỷ đă được khái quát tương đối toàn diện trong cuốn sơ thảo về lịch sử Thủ đô. Không chỉ có t́nh h́nh phát triển công nghiệp, nông nghiệp cũng như các ngành kinh tế quan trọng khác như vận tải, thương nghiệp… mà những điều ghi trong “Lịch sử Thăng Long Hà Nội” c̣n cho thế hệ sau biết về sinh hoạt chính trị của nhân dân Hà Nội ngày ấy, các hoạt động khoa học, y tế, giáo dục, báo chí, truyền thanh, phát thanh, xuất bản sách, thể dục thể thao…; các hoạt động văn hóa, nghệ thuật từ sân khấu chuyên nghiệp đến nghệ thuật quần chúng… Chính những tư liệu ấy đă giúp người đọc có điều kiện ôn lại quá khứ để tin tưởng ở tương lai, “Thủ đô Hà Nội đă có một quá khứ vẻ vang, nhất định Thủ đô Hà Nội sẽ có một tương lai rực rỡ”. Điều được viết trong lời nói đầu của cuốn sử đầu tiên về Hà Nội ấy đă được thể hiện rất rơ trong 2 cuốn sử sau. 

Nhà Hà Nội học...

Trong cuốn “Hà Nội - Thủ đô nước Cộng ḥa XHCN Việt Nam” do NXB Sự thật ( nay là NXB Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) ấn hành năm 1984, lần đầu tiên danh xưng Nhà Hà Nội học được gắn với tên người thầy có nhiều năm gắn bó với Thủ đô, mặc dầu ông sinh ra ở Hưng Yên. Vốn là một giáo viên dạy văn, sử, địa, Pháp văn ở trường tư thục Thăng Long những năm trước thập kỷ 6 thế kỷ XX. Với yêu cầu khắt khe về chất lượng giảng dạy để thu hút học sinh, thầy giáo Nguyễn Vinh Phúc đă phải t́m hiểu thêm nhiều thông tin về Hà Nội. Những t́m ṭi ấy đă bổ sung những điểm thiếu trong sách giáo khoa lần đầu được biên soạn c̣n lỗ mỗ và sơ suất, đồng thời làm cho giờ dạy trở nên lôi cuốn. Ông kể, khi giảng văn về Nguyễn Du, ông muốn học sinh biết thêm về nhà đại văn hào này đă sinh trưởng, lớn lên ở Hà Nội thế nào nên phải thâm nhập thực tế. Hay, sách sử ngày ấy viết về trận đánh của thực dân Pháp vào Cầu Giấy ngày 18-5-1882 trong chiến dịch đánh chiếm Hà Nội lần thứ II là quân Pháp kéo quân xông vào Hà Yên Khê, nhưng trên thực tế không có làng Hà Yên Khê mà chỉ có làng Hạ Yên Quyết ( làng Cót) nên ông đă phải t́m hiểu để giải thích cho học sinh rơ v́ sao lại có chuyện này.

Thêm nữa, từ năm 60 đến những năm 70 thế kỷ trước, ông c̣n tham gia viết chuyên mục “ Thủ đô ta” trên báo Thủ đô Hà Nội, sau được hợp nhất với Thời mới và được Bác Hồ đặt tên là Hànộimới,  nên đă bỏ công t́m hiểu, nghiên cứu về lịch sử, về các phố phường, các danh thắng... của Thủ đô. Sau 20 năm nghiên cứu về Hà Nội, ông đă cho ra đời cuốn “ Đường phố Hà Nội”, cuốn sách đầu tiên của ông về Thủ đô. Với vốn hiểu biết về Hà Nội ấy nên anh em, bè bạn, học tṛ và kể cả các nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu mỗi khi có việc ǵ cần t́m hiểu về Hà Nội lại đến t́m ông. Từ đó, người ta yêu mến và trân trọng gọi ông là nhà Hà Nội học. Cái tên gọi dân dă ấy đă được chính thức hóa trong cuốn sách sử thứ II về Hà Nội, xuất bản năm 1984. Ông nhớ lại: Để danh xưng ấy xuất hiện một cách chính thức trong cuốn sách của một NXB có uy tín như NXB Sự thật, nghe nói, anh em biên tập cũng đă phải rất thận trọng và phải được sự cho phép của những đồng chí lănh đạo cấp cao. Và khi được hỏi, cảm xúc của ông thế nào về danh xưng ấy, ông cười hiền mà rằng: “Nó là sự yêu mến của những người yêu Hà Nội dành cho tôi, v́ thế cũng rất vui và tự hào”. Hẳn là như thế rồi, v́ cho đến nay, Hà Nội học vẫn chỉ là danh từ được dành cho một ḿnh ông.

Và ngành Hà Nội học

Vào những ngày kỷ niệm đầy ư nghĩa lịch sử này, trong ḷng người thầy giáo già, nhà Hà Nội học duy nhất cho đến nay, vẫn c̣n canh cánh một ước muốn: Có ai đó sẽ xây dựng một chương tŕnh Hà Nội học để làm tài liệu giảng dạy trong các nhà trường Thủ đô. Trong chương tŕnh giáo dục, Bộ GD-ĐT đă dành riêng một thời lượng nhất định để các tỉnh, thành đưa chương tŕnh giáo dục về địa phương ḿnh vào giảng dạy cho học sinh. Tuy “phần mềm” đă có từ lâu nhưng các nhà trường vẫn loay hoay với việc dạy ǵ, dạy bằng cái ǵ. Trước năm 2000, Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong, sau đến trường Công đoàn Hà Nội đă mời các nhà nghiên cứu, nhà giáo đến giảng về Hà Nội cho học viên của ḿnh. Nhân kỷ niệm 990 năm Thăng Long-Hà Nội, Thành ủy đă có chương tŕnh tiến tới kỷ niệm thành phố ngh́n năm tuổi, trong đó có mục tiêu đưa môn Hà Nội học vào các trường phổ thông, trường đào tạo cán bộ. Có được chiếc “la bàn” này, Sở GD-ĐT, trường CĐ Sư phạm, CĐ Nghệ thuật Hà Nội đă lên kế hoạch lập ngành Hà Nội học và đến nay, tại các trường phổ thông, từ tiểu học đến THPT đều đă giảng dạy lịch sử Thủ đô với thời lượng khoảng 10 tiết. “Tuy nhiên, Hà Nội học đâu chỉ có lịch sử. Ngoài lịch sử c̣n có văn hóa, ngoài văn hóa c̣n có đời sống”, nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc đă nói vậy, như một lời nhắn nhủ tới thế hệ giáo viên hôm nay.

Kim Thoa