> Đất lúa và an ninh lương thực
> Bài 2: Ai “khai tử” đất lúa ?
> Bài 3: Những khoảng màu sáng, tối
> Bài 4: Thử thách với “tam nông”
 

- Chúng ta đă mất quá nhiều đất nông nghiệp (ĐNN) và nhất là đất lúa cho việc phát triển khu công nghiệp và khu đô thị mới (KCN - ĐTM). Theo ông điều đó có đáng lo ngại và đă đến mức báo động nào?

- Vấn đề này đă được báo động ít nhất từ 10 năm trước và giải pháp cụ thể được đưa ra từ 5 năm trước đây. Ư kiến của Trung ương, Quốc hội, Chính phủ về câu chuyện này rất gay gắt nhưng bộ phận có tính quyết định vẫn là UBND các tỉnh. Từ 2000 đến 2005, cả nước đă chuyển hơn 300.000 héc-ta đất lúa sang sử dụng vào các mục đích phi NN và nuôi trồng thủy sản, đồng thời bù lại được hơn 80.000 héc-ta từ đất chưa sử dụng. Số khai hoang bù lại không thể đạt năng suất, sản lượng như ruộng cũ đă mất.

Hiện nay, giữa việc quy hoạch tổng thể và triển khai c̣n có khoảng cách. Phần v́ duy ư chí, thiếu khả thi; phần v́ thực tế triển khai có nhiều “sinh động” nên lại phải xin điều chỉnh quy hoạch. Tất nhiên, sự cảnh báo ngày càng khốc liệt hơn th́ các tỉnh cũng đă xem xét kỹ hơn, nhưng sự thật mất quá nhiều đất lúa vẫn diễn ra. Nhiều người có lư luận rằng: tôi lấy 1 héc-ta ĐNN th́ bù vào 3 héc-ta từ đất khai hoang. Cực đoan hơn, có lư luận lại cho làm lúa được ít lợi nhuận, làm cái khác có nhiều tiền hơn th́ mua lúa của nước khác cũng được. Tôi cho tất cả ư kiến đó mang tính ngụy biện! Thứ nhất, đất mới khai hoang th́ phải hàng chục, có khi hàng trăm năm mới thành được ruộng chuyên lúa nước. Không phải cứ be bờ là thành ruộng lúa, vài đời người mới tạo nên được. Thứ hai, tiền nhiều cũng chắc ǵ đă đủ mua lúa khi khủng hoảng lương thực trên phạm vi toàn cầu. Đủ lương thực chính là nguyên tắc thứ nhất của bền vững trong phát triển.  

Ảnh: Xuân Chính

- Quy hoạch sử dụng ĐNN ở các địa phương chuyển sang mục đích phi NN càng ngày càng tăng và trong quá tŕnh này, Bộ TN-MT đă làm những ǵ?

- Khi c̣n làm quản lư, tôi biết rơ là Bộ TN-MT cũng như Bộ NN&PTNT rất thống nhất là phải bảo vệ bằng mọi cách đối với đất có khả năng NN cao, đất lúa nước, đất có rừng, đất ngập nước, trừ những trường hợp thực sự bất khả kháng. Tuy nhiên, quy hoạch cụ thể từng KCN-ĐTM lại thuộc thẩm quyền của Bộ Xây dựng.

Về mặt quy hoạch, chúng ta cũng phải chấp nhận một số diện tích nhất định của đất lúa được chuyển sang để xây dựng hạ tầng và thực hiện CNH, đô thị hóa (ĐTH). Ví dụ như quá tŕnh ĐTH của vùng ngoại thành Hà Nội, TP. HCM hoặc các TP khác. Việc này không thể dễ dăi, chỉ khi không c̣n cách nào khác mới được chấp nhận. Chính phủ cũng đă đưa ra chủ trương tăng cường đầu tư hạ tầng cho các vùng đất ít khả năng NN để đủ điều kiện đưa công nghiệp và đô thị lên đó. Vấn đề c̣n lại là cần tính toán cụ thể xem phải bảo vệ nghiêm ngặt đối với các vùng ĐNN, vùng lúa nào, ở đâu và tiến hành đóng mốc giới cụ thể ngoài thực địa.

- Chính sách nói nhiều thế nhưng trong quá tŕnh quy hoạch phát triển KCN-ĐTM tại sao chúng ta không ráo riết hơn trong nghiêm cấm sử dụng đất lúa, đẩy bộ phận này lên những vùng đất phi NN?

- Ở đây có việc là quy hoạch và triển khai quy hoạch c̣n nhiều bất cập. Nh́n vào th́ có vẻ là chặt chẽ, nhưng sự thật th́ có nhiều yếu tố cụ thể làm cho hệ thống trở nên thiếu chặt chẽ, không bảo đảm được dự tính.

Khi quy hoạch, nhiều tính toán được thực hiện trên điều kiện lư tưởng. Trong thực tế, khi các nhà đầu tư vào địa phương, họ quan tâm tới địa điểm phải là đất ở chỗ này hay chỗ kia, nếu không th́ thôi v́ người ta quan tâm đến phong thủy. Các tỉnh muốn ưu đăi đầu tư nên đa số phải nhượng bộ về địa điểm, đề xuất điều chỉnh quy hoạch. Về chủ trương tăng cường đầu tư trước về hạ tầng cho vùng ít khả năng NN, nói vậy nhưng triển khai cũng khó v́ “cái khó bó cái khôn”.

V́ vậy, tôi cho rằng việc quy hoạch của cả nước cũng như từng địa phương thời gian tới phải tính toán thật cụ thể, chi tiết để tiến hành đóng mốc giới đối với những diện tích ĐNN cần bảo vệ nghiêm ngặt gồm đất lúa nước, đất rừng pḥng hộ, rừng đặc dụng và đất ngập nước. Nhiều nước họ đă làm được, như Trung Quốc chẳng hạn. Thời gian trước ta đă có nói tới giải pháp này, nhưng chưa làm. Bây giờ đă đến lúc phải làm và làm cho bằng được. Ngoài ra, cần tính đến các giải pháp mở thị trường bất động sản đối với khu vực đầu tư hạ tầng để chủ động đầu tư trước về hạ tầng cho các khu vực ít khả năng NN, đẩy “cái khó” về ngân sách cho thị trường giải quyết. 

- Nhưng muốn cắm mốc giới cho đất lúa th́ chính sách đất đai hiện hành không có?

- Theo tôi, một điểm trong việc sửa đổi Luật đất đai sắp tới là chúng ta sẽ kiện toàn hệ thống quy hoạch sử dụng đất, đưa việc đóng mốc giới ĐNN cần bảo vệ nghiêm ngặt vào nội dung quy hoạch là giải quyết xong về khung pháp lư. Khi Luật đă quy định th́ các tỉnh phải làm. Vấn đề nữa phải làm là cần tính toán cân đối bài toán lương thực theo vùng địa lư kinh tế, phân công cho tỉnh này hay tỉnh kia phải bảo vệ những vùng NN, vùng lúa nước, vùng rừng, vùng đất ngập nước nào. Hiện nay, nước ta đang để cho các tỉnh tự định liệu, thiếu mối liên quan giữa các tỉnh trong vùng và các vùng trong cả nước. Tỉnh nào cũng muốn có công nghiệp, có dịch vụ nhiều hơn nên đua nhau t́m cách kêu gọi, ưu đăi đầu tư, thậm chí “vượt rào” về ưu đăi để giữ chân hoặc thu hút đầu tư để vượt trước tỉnh bạn. V́ vậy mà KCN, du lịch, dịch vụ, sân golf, ĐTM mở ra có vẻ như nhiều hơn mức cần thiết. Nhiều dự án mở ra nhưng không triển khai được. Bây giờ không nên đổ cho tỉnh nào sai, tỉnh nào đúng, mà điều cần làm là sớm hoàn thiện quy hoạch, cân đối hài ḥa để phát triển sao cho bền vững giữa các địa phương.

- Ở Đài Loan, khi thu hồi đất để làm KCN th́ họ đă dùng h́nh thức cổ phần, tức là nông dân góp đất vào đó, coi như là một cổ đông và được chia lợi luận hàng năm từ hoạt động của KCN. Theo ông, Việt Nam có thể áp dụng được cách làm này hay không?

- Đây là một cơ chế rất tốt, về bản chất kinh tế th́ không có ǵ vướng mắc ở Việt Nam, hoàn toàn có thể áp dụng được. Cách đây mấy năm, TP. HCM đă thử nghiệm mô h́nh này, chưa biết kết quả ra sao.

Tôi cho rằng, trong mô h́nh này, người nông dân sẽ có cổ phần trong các KCN, khu dịch vụ, bảo đảm đời sống lâu dài cho họ bằng lợi tức từ cổ phần đóng góp bằng đất. Ở đây có 2 vấn đề được đặt ra: một là người nông dân phải hiểu và tin tưởng vào chuyện có lợi từ đóng góp ruộng đất của ḿnh; hai là phía chủ đầu tư phải bảo đảm được điều kiện chắc chắn có lợi tức cho nông dân từ quá tŕnh đóng góp đó. Cả hai điều đó c̣n đang thiếu ở nước ta. Có lẽ, để tăng thêm tin cậy bước đầu, cơ chế này cần hệ thống hành chính hoặc hệ thống tín dụng đứng làm trung gian bảo đảm. Khi có nó, người dân sẽ yên tâm, tránh tâm lư lo sợ bị các doanh nghiệp lừa gạt mà chỉ yên tâm với cơ chế nhận tiền đền bù hợp lư c̣n mọi chuyện tính sau.

Thế Dũng thực hiện