Công nhân Cty Thoát nước Hà Nội nạo vét bùn đất , khơi thông ḍng chảy sông Kim Ngưu. Ảnh: Trung Kiên

(HNM) - Thoát nước đô thị là vấn đề nan giải không chỉ ở Việt Nam mà c̣n ở khu vực và trên thế giới, bởi thoát nước đô thị liên quan đến những biến động phức tạp của thời tiết và cũng là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường, đặc biệt là nước mặt và nước ngầm.

Nhiều năm qua, mỗi khi có mưa lớn, người Hà Nội lại phải lội b́ bơm để đến công sở hoặc trở về nhà. Vài năm gần đây, t́nh trạng úng ngập đă có phần giảm về thời gian và mức độ nhưng vẫn là nỗi bức xúc của người dân và là mối lo của lănh đạo thành phố, nhất là trong xu hướng phát triển về mọi mặt của Thủ đô.

Hệ thống thoát nước: Yếu và thiếu

Hiện nay, Công ty Thoát nước Hà Nội đang quản lư

634 km cống rănh các loại, trong đó có tới 74 km cống được xây dựng trước năm 1954 ở khu vực thành phố cũ. Mạng lưới này phần lớn có tiết diện nhỏ và đă xuống cấp do quá tuổi thọ nên khả năng thoát nước  giảm đáng kể.

Để đánh giá khả năng thoát nước của hệ thống, người ta thường lấy tiêu chuẩn chiều dài b́nh quân cống trên đầu người. Theo tính toán, mật độ cống hiện nay là 81,8 m/ha và tỷ lệ đường cống trên với đầu người ở Hà Nội là 0,21 m/người. So với  tỷ lệ đường cống trên đầu người các đô thị trên thế giới (2m/người), tỷ lệ 0,2m/người là quá thấp. Hà Nội c̣n khoảng 25-30% đường phố chưa có cống.

Theo Hội Cấp thoát nước Việt Nam, Hà Nội có địa h́nh tương đối bằng phẳng, do vậy việc sử dụng hồ, ao để điều tiết thoát nước đóng vai tṛ quan trọng. Trên địa bàn thành phố hiện có khoảng 110 hồ nhưng mới chỉ có 44 cái được đưa vào quản lư mực nước. Hai thập kỷ qua, diện tích hồ, ao ở Hà Nội giảm mạnh do nhiều nguyên nhân, trong đó có việc dân tự lấp và các dự án phát triển đô thị nhưng biện pháp giải quyết thoát nước thay thế không theo kịp. Đồng thời, v́ nằm trong đô thị nên các hồ này thường có nhiều chức năng và có nhiều cơ quan cùng tham gia quản lư. Do vậy, khả năng điều tiết của các hồ, ao bị giảm đáng kể khiến vai tṛ điều ḥa thoát nước khi mưa chưa được phát huy hết.

Trong khi đó, các tuyến mương hở, mặc dù đóng vai tṛ quan trọng trong hệ thống thoát nước nhưng nh́n chung khả năng tiêu thoát nước kém. Các tuyến mương hở có tiết diện nhỏ, cao độ đáy không bảo đảm khả năng tiêu thoát nước mưa và đều bị dân lấn chiếm bất hợp pháp.

Ngoài ra, v́ diện tích bê tông hóa mặt đường và công tŕnh kiến trúc tăng nên diện tích mặt đất tự nhiên để nước ngấm xuống đă giảm nhiều so với trước đây. Do vậy, mỗi khi có mưa, thời gian tập trung nước rất nhanh làm tăng khả năng ứ đọng cục bộ. Mặt khác, kết cấu hạ tầng công cộng theo quy hoạch lại phát triển chậm hơn tốc độ phát triển các khu đô thị đă tạo ra những bất cập về thoát nước và môi trường.

Bao giờ hết ngập úng cục bộ?

Rơ ràng, hệ thống thoát nước Hà Nội c̣n yếu và thiếu so với thực tế và yêu cầu phát triển trong tương lai. Những năm qua, Hà Nội đă có nhiều nỗ lực để giải quyết t́nh trạng úng ngập cục bộ mỗi khi có mưa lớn. Điển h́nh là Dự án Thoát nước giai đoạn I. Đến nay, dự án đă thực hiện xong, nhưng dự án này chỉ là một phần trong Quy hoạch thoát nước tổng thể của Hà Nội đă được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 1995. Mục tiêu của Dự án Thoát nước giai đoạn I là giải quyết t́nh trạng úng ngập do nước mưa với lượng mưa 172mm/2 ngày, tương đương 50 mm/giờ với hệ thống cống, ưu tiên tập trung giải quyết một số khu vực bị ngập thường xuyên trong nội thành như Thiền Quang - Trần Quốc Toản, Tân Mai - Tương Mai, Phùng Hưng - Đường Thành - Cửa Đông... Tuy nhiên, vài năm lại đây, có nhiều trận mưa với cường độ mưa lớn trên diện rộng, tập trung trong thời gian ngắn đă vượt quá cường độ mưa tính toán của dự án.

Với thực trạng nêu trên, t́nh trạng úng ngập vẫn có thể xảy ra khi có mưa lớn ở một số tuyến phố có địa h́nh trũng. Tuy nhiên, phạm vi và mức độ úng ngập sẽ giảm dần. Bởi v́, tùy thuộc vào mức độ đầu tư mà người ta quy định một mức độ ngập có thể chấp nhận được. Các điểm úng ngập cục bộ nằm trong giới hạn cho phép  với độ sâu ngập úng tối đa 30 cm, thời gian ngập không quá 30 phút.

Giai đoạn II của Dự án Thoát nước Hà Nội với tổng kinh phí trên 300 triệu USD sắp được triển khai, dự kiến kết thúc vào năm 2010 – 2012. Mục tiêu của giai đoạn II là chống ngập úng trong lưu vực sông Tô Lịch do nước mưa ứng với lượng mưa là 310mm/2 ngày, tương đương 70mm/giờ đối với hệ thống cống. Dự kiến, giai đoạn II sẽ xây dựng cải tạo khoảng 27 km cống, cải tạo 31 kênh thoát nước và 10 hồ điều ḥa.

Trước đây, Bộ Xây dựng đă ban hành Chương tŕnh khung thực hiện định hướng phát triển thoát nước đô thị Việt Nam đến năm 2020 (ngày 10-3-2003). Theo đó, mục tiêu trước mắt của chương tŕnh đầu tư phát triển hệ thống thoát nước Hà Nội trong 10 năm là xây dựng và cải tạo hệ thống thoát nước nhằm loại bỏ t́nh trạng úng ngập cục bộ, cải tạo hệ thống cống thoát nước để tách nước thải khỏi nước mưa nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường, tập trung được nước thải để xây dựng khu xử lư trong giai đoạn sau. Dự kiến, đến năm 2020, khi Hà Nội được đầu tư xây dựng hệ thống thoát nước mưa và nước thải hoàn chỉnh, t́nh trạng úng ngập cục bộ sẽ được xóa bỏ.

Tuy nhiên, đó chỉ là định hướng trong một không gian Hà Nội trước đây. Để thực hiện được những mục tiêu đó với một Thủ đô mở rộng gấp 3 lần hiện nay về diện tích và dân số, chúng ta c̣n quá nhiều việc phải làm. Trước hết, Hà Nội cần một quy hoạch thoát nước tổng thể tương ứng với quy hoạch về xây dựng, cùng một lượng vốn khổng lồ và một cộng đồng dân trí cao… Chỉ có như vậy, t́nh trạng úng ngập cục bộ mới có thể được giải quyết về cơ bản.

Đức Trường