Đường Yên Phụ với hàng cây cơm nguội. Ảnh: Phương Thanh

(HNM) - Cách đây 33 năm, vào tháng 3 năm 1975, tôi cùng các bạn sinh viên Trường đại học Tổng hợp Hà Nội khoác ba lô lên đường nhập ngũ, tham gia vào cuộc Tổng tiến công Mùa xuân 1975 lịch sử.

Nhận quân phục ngay tại khu nhà Hiệu bộ của Trường tại Thượng Đ́nh, tốp lính trẻ chúng tôi được sung vào Trung đoàn 293, Sư đoàn 373, Bộ Tư lệnh Rada (Quân chủng Pḥng không). Đêm đầu tiên đóng quân tại một xóm nhỏ thuộc xă Vĩnh Mộ, huyện Thường Tín (Hà Tây), tôi không sao ngủ được v́ nhớ bạn, nhớ trường, nhất là nhớ Hà Nội da diết. Thực ra, quê tôi ở vùng chiêm trũng Ư Yên, Nam Định. Tôi vừa vào đại học và cũng mới chỉ sống ở Thủ đô được nửa năm thôi. Nhưng chỉ nửa năm đó, trong tôi đă có một h́nh ảnh Hà Nội khá sâu nặng. Bao nhiêu đêm đi trong doanh trại vào ca gác, tôi không khỏi bồi hồi khi bất chợt một h́nh ảnh Hà Nội thoáng hiện trong trí nhớ... Chà, ngày ấy, nhiều hôm sáng tinh mơ,  lũ học tṛ  chúng  tôi  đă  nhảy tàu điện  theo tuyến Hà Đông - Hà Nội. Rồi lên Yên Phụ, xuống chợ Mơ, ngao du khắp chốn. Qua bao con phố, bao con hẻm, bao ngôi nhà đủ kiểu dáng xây dựng từ lâu lắm, tường vách rêu phong bám đầy. Ồ, nhớ quá... “Nhớ tiếng leng keng tàu sớm khuya. Những đêm hoa sữa thơm nồng. Và nhớ...”.

Với tôi, Hà Nội đẹp về nhiều điều, nhưng tôi nhớ nhất  biết bao cây cối um tùm, đẹp lung linh như trong cổ tích vậy. Ai đă từng dạo trên các phố cũ thuộc quận Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Ba Đ́nh... mới thấy hết nét đẹp lạ lùng của Hà Nội ẩn ch́m qua những lùm cây xanh trầm lặng. Có thể nói, Hà Nội đúng là một vườn bách thảo muôn màu vậy. Có nhiều cây quen thuộc, như phượng vĩ, xà cừ, sấu, bằng lăng... Nhưng c̣n có biết bao cây xanh mà một người chỉ sống ở nông thôn như  tôi mới biết tới lần đầu. Chẳng hạn, cây lộc vừng, cây cơm nguội, cây hoa sữa, cây sao, cây sưa, cây trứng cá... Chà, trước khi lên đường ra trận, tôi đă mải miết đi cho kịp ngắm rừng cây xanh hoài không biết chán. Để rồi trong tâm hồn  ngập tràn một Hà Nội với bạt ngàn một rừng cây muôn hồng ngàn tía.

Cây xanh đă làm nên một nét đẹp Hà Nội không lẫn vào đâu được. Bởi một thành phố cổ không thể không có bóng dáng cây cổ thụ. Di tích Hà Nội ngàn năm văn vật c̣n đó với những công tŕnh kiến trúc lâu đời, như nhà cửa, đường sá, đ́nh đài, miếu mạo... Song c̣n những vật thể sống động, tạo ấn tượng như  di tích nữa là những bóng cổ thụ. Cây là hồn của đất. Cây là chứng tích của quá khứ, hiện tại và tương lai. Cây hồn nhiên tươi xanh qua biết bao những thăng trầm của lịch sử. Tôi thích những hàng cây xà cừ cao lừng lững, có mặt ở rất nhiều đường phố. Xà cừ cao to, tán lá rộng, ken dày và xanh tươi bốn mùa. Tôi thích hàng sấu xanh đen xếp hàng đều đặn trên phố Trần Phú mà tôi đă từng biết qua bài thơ Tiếng chổi tre của Tố Hữu. Rồi những cây đa ở đền Ngọc Sơn, đền Bà Kiệu, cây đa Nhà Ḅ (Ḷ Đúc), cây đa trong sân ṭa báo Nhân Dân (Hàng Trống), hay những cây đa do Bác Hồ cùng các vị lănh đạo trong nước và thế giới trồng rải rác khắp Thủ đô. Đó chính là những dấu ấn thiêng liêng không thể quên của đất Hà thành.

Và có lẽ, mọi người dân Việt Nam không thể quên khu vườn Phủ Chủ tịch, nơi có ngôi nhà sàn, Bác Hồ đă ở khi về Thủ đô. Ở đó có vườn cây, ao cá với cảnh sắc thiên nhiên thật tuyệt vời.  Bao nhiêu cây cối ở đây qua tay Người chăm sóc. Mỗi một năm, theo thời gian, cây lại lớn lên và thêm một tuổi. Qua dáng cây Hà Nội, ta nh́n ra bề dày lịch sử thời gian với bao nhiêu nỗi niềm sướng khổ, buồn vui, hạnh phúc...

Tôi không thể quên được lời của một đồng đội, người Hà Nội chính gốc khi anh thổ lộ: “Ồ, sắp đi xa rồi, ḿnh ước ao hôm nào ḿnh được tranh thủ về thăm nhà ở cuối đường Lư Thái Tổ. Ḿnh sẽ đứng thật lâu dưới bóng cây trứng cá ngay trước ngơ. Cậu chưa biết cây trứng cá đâu. Phải đợi giữa đêm khuya, phố phường im ắng, ngước nh́n tán lá cây rung rinh dưới ánh đèn, ta mới thấy Hà Nội của ta thân thương, gần gũi biết nhường nào”.

Sau Chiến thắng Mùa xuân 1975, năm 1977 tôi hoàn thành nhiệm vụ trong quân ngũ và trở về Trường đại học Tổng hợp Hà Nội tiếp tục công việc học tập. Ra trường, tôi lại được phân công công tác tại Hà Nội, trở thành “công dân” của  Thủ đô từ đấy. Hà Nội với tôi trở nên quen thuộc vô cùng qua từng con ngơ, nẻo rẽ, góc phố. Thân quen thế, nhưng mỗi lần đi dạo một ḿnh trong nắng vàng rực rỡ, ngắm trời xanh dưới hàng cây Hà Nội, tôi vẫn bồi hồi xao xuyến. Để rồi, từ trong đáy tâm hồn, những vần điệu bật ra:

Cuộc sống cứ qua đi

như thể là vẫn thế

Tôi đi và nghe nắng trời

gieo hạt dưới ṿm cây

Phút tĩnh lặng của rất

nhiều biến động

Mùa thu bắt đầu từ bóng lá me bay...

PGS-TS Phạm Văn T́nh