Một góc căn nhà cổ 87 Mă Mây (Hà Nội). Ảnh: Viết Thành

(HNM) - Dễ đến mươi năm nay người ta bàn đến nhiều phương án “phục hưng” phố cổ Hà Nội. Hầu như tất cả các ngành liên quan đến việc bảo tồn phố và các di tích đều hăng hái tham gia với nhiều kỳ vọng dựng lại một khu phố mang đủ phong vị của phố thị Thăng Long xưa.

Nhưng xem ra đến nay cái ước vọng về bảo tồn 100 ha khu phố cổ h́nh thành từ thế kỷ XV (thuộc quận Hoàn Kiếm) vẫn ở dạng nhúc nhích trên dự án. Họa chăng mới khởi động được ở vài ngôi nhà cổ, như 87 Mă Mây và 38 Hàng Đào, nhưng lại để cơn địa chấn “sợ mất nhà” của hầu hết những người dân đang thấp thỏm trong 245 ngôi nhà cổ và 614 ngôi nhà cũ hiện nay. Mặc dù với mật độ ước chừng hơn 80.000 người đang chen chúc trong khu phố cổ đủ đem lại bao khổ ải về điều kiện sinh sống nhưng họ vẫn phải “quyết tử” v́ mưu sinh. Ấy là c̣n chưa kể đến lượng người văng lai không nhỏ cũng đang vai kề vai, chung lưng gồng gánh, dưới những mái nhà khấp khểnh, già cỗi để kiếm sống.

Trong khi đó c̣n 112 di tích văn hóa, lịch sử, làng nghề và tôn giáo th́ vẫn chưa được tập trung “cứu hộ” v́ trong đó không ít di tích bị xâm lấn và biến dạng theo thời gian. Về giá trị của các di tích này xem ra lại là minh chứng sống động nhất cho một quá tŕnh phát triển văn hóa và lịch sử nằm trong khu phố cổ Hà Nội. Những di tích này, chứ không chỉ vài ngôi nhà hơn 100 năm, cần phải được tu bổ phục hồi một cách gấp rút và triệt để hơn. Đó là những di sản có gương mặt sâu sắc cho nền văn hóa đặc trưng dấu ấn Thăng Long xưa.

Như ta đă thấy, để bảo tồn cho 76 tuyến phố của khu phố cổ, mà chủ yếu là h́nh ảnh ngôi nhà ống, hầu hết cấu trúc hạ tầng đă xuống cấp thảm hại, đă có hết dự án này đến dự án khác, “chồng” lên rồi “chất đấy. Lâu lâu, bài ca bảo tồn lại được kích hoạt. Người  ta lại xôn xao với nhiều cung bậc, giọng điệu nào là “SOS!”, “Giải cứu!”, “Muộn c̣n hơn không!”... Mặc dù, các nhà quản lư, đặc biệt ở Hà Nội, đều biết đến cái lợi ích to lớn về kinh tế của việc tôn tạo, bảo tồn phố cổ qua việc phát triển dịch vụ và các mô h́nh kinh doanh đặc thù, bên cạnh điểm mấu chốt, giữ ǵn được các giá trị văn hóa lịch sử của 1000 năm, nhưng họ đều viện ra hàng trăm lư do để không bắt đầu một cái ǵ cho đến nơi đến chốn. C̣n, người dân ở những ngôi nhà cổ th́ vẫn nuôi hy vọng hàng chục năm nay rằng, sẽ đến một ngày ḿnh được lên đời. V́ thế có người vẫn kiên tŕ đút chân vào gầm tủ để ngủ nửa người ở manh chiếu nhỏ phía ngoài trong căn pḥng hai mét và căn pḥng “quan tài” ấy lại nằm trong một căn nhà phố cổ có tới hơn năm chục người hít thở. Có những “chàng trai” 39 và 41 tuổi không lấy nổi vợ chỉ v́ cố sống trong khoảng 4m2, ở ngơ Đông Thái, với 3 người khác để chờ “tu bổ” kiếp nhà. Chưa kinh, số nhà 42 Hàng Bạc, nguyên là ngôi đền, có 150 người bám trụ cũng vẫn không thể so bằng tại địa chỉ 53 Hàng Buồm dồn nén 50 hộ và dư 200 người vui vẻ xếp hàng sau vài cái nhà vệ sinh mỗi sáng... Ấy thế mà tất cả vẫn cứ trông chờ và hy vọng có một dự án nào “đụng” tới họ.

Vậy mà, giờ đây hàng trăm dự án lớn nhỏ vẫn chưa được chọn lọc và vận động. Và... những tưởng đă từng có “dự án Hà Nội 2010” mang danh “Di sản văn hóa đặc trưng” trông cậy vào 3 địa chỉ hướng ngoại Toulouse (Pháp). Brussels (Bỉ) và Liên minh châu Âu (EU). Nhưng rồi mọi việc vẫn không mấy tiến triển.

Lại mới đây thôi mọi người khu phố cổ nghe xôn xao đến 36 “chước” của nhà các thông thái góp ư cho kế hoạch hành động. Đó là 36 dự án cụ thể để do Viện bảo tồn di tích phối hợp với Công ty tư vấn giải pháp đô thị Urban Solution (Hà Lan) đề xuất thực hiện từ 2008 đến 2010 với số tiền khoảng 1.730.000 USD. Ô, thế ra họ mách nước đến chi tiết của từng việc như: Hướng dẫn thiết kế đô thị phố cổ, xây dựng tuyến phố mẫu, hợp tác với chủ những ngôi nhà cổ, mới hay chứ. Vậy mà, tưởng dễ hóa lại khó. Bởi ở hội thảo này, kế sách được hiến nhưng ai tiếp thu và ai làm? Không! Quả như ông Pôn Sút - ten - ben, Giám đốc khu vực châu Á nói:

- Đồng hồ đếm ngược th́ hằng ngày thúc giục, nhưng tôi không cảm nhận thấy sự sốt ruột của mọi người.

Đúng thế! Và ai cũng nhận ra rằng rất nhiều việc ở khu phố cổ Hà Nội đă vượt ngoài tầm kiểm soát.

Trước đây, ta thấy chỉ với một dự án cải tạo, bảo tồn cho một ô phố cổ thí điểm (chỉ gồm Hàng Bạc, Mă Mây, Lương Ngọc Quyến, Tạ Hiện) của một giáo sư, trưởng khoa kiến trúc dân dụng (Đại học Xây dựng Hà Nội) đề xuất cũng không thành hiện thực được, nữa là từ nay đến năm 2010 làm gọn được cả khu phố cổ th́ càng khó lắm thay!

Trong khi đó, t́nh trạng khu phố cổ ngày càng xấu. Đó là dân số ngày càng tăng; đó là môi trường sống ngày càng kém, ô nhiễm cùng cấu trúc hạ tầng ngày càng xuống cấp nghiêm trọng...

Rơ ràng cần phải có những suy nghĩ về việc làm thiết thực để giải quyết t́nh trạng trên khi chúng ta đang dần tiến đến cột mốc quan trọng: Thăng Long - Hà Nội tṛn 1000 năm tuổi.

VƯƠNG TÂM