(HNMO) - Chế Lan Viên có câu thơ hay, thành câu thuộc nằm ḷng của nhiều người: Khi ta ở chỉ là nơi đất ở; Khi ta đi đất đă hóa tâm hồn. Đúng quá, nhưng với tôi, nhiều phố Hà Nội đă thành một phần tâm hồn tôi rồi, ngay khi tôi đang sống giữa ḷng phố ấy, không cần phải chờ tới khi nào đó tôi đi khỏi, đi về một nẻo xa nào…

Nhiều phố Hà Nội cũng là niềm nhớ về những người từng ở đó, cho tôi từng đến đó, từng nhớ về đó, nay người cũ không c̣n, có thể đă ra đi mất hút ngh́n đời, có thể chỉ c̣n phảng phất mơ hồ bóng dáng, có thể lăng đăng giữa có và không, mà tất cả đều mất…

Không, chẳng ai mất cả dù họ không c̣n, mà tất cả đều vẫn đang hiện diện như con ma thiêng, như con ma khôn, như một bóng nắng, một chiều mưa, một áng mây, một nỗi buồn, một chiếc lá quay tṛn trước mặt, một tiếng xe đi, một trầm buồn nét nhạc…

Tôi vẫn gặp họ đôi khi, lúc ḿnh đang tâm sự, lúc ḿnh ngà ngà men thời gian, lúc chuyển mùa xào xạc tâm tư, lúc giao hoan bè bạn nhưng thiếu một người, chính là người có mặt trong câu chuyện hoặc chỉ là có mặc v́ góc phố xưa hiện lên mờ nét bút rêu phong…

Có ai thỉnh thoảng lướt qua phố ngắn từng một thời bị lăng quên v́ không có ǵ đáng nhớ, v́ chẳng có ǵ đáng xem, hoàn toàn không ai mua bán, chẳng có nốt đôi ba bóng đứng đợi chờ… mà nay vẫn c̣n một cây hoa hoàng lan gầy guộc chơ vơ khuất sau bức tường cao, chen giữa những mái nhà lơ lửng, cây hoa ấy hơn năm mươi năm trước, tôi và bạn tôi từng đứng bên gốc mới trồng, cỏ dưới cây mượt mà xén tỉa… nay chỉ c̣n là chân tường, là bóng cớm gạch vôi… Đó chính là phố Triệu Quốc Đạt, tên người anh ruột của Bà Triệu cưỡi voi, chính là nhân vật đánh vào chiếc lệnh bằng tre, nhưng tiếng cồng của người em gái ra trận mới đầy hiệu lực, trong câu truyền: Lệnh ông không bằng cồng bà…

Năm mươi năm sau, không c̣n nhận ra phố xưa cảnh cũ, v́ đă dạt dào hàng điện tử bán mua, lách cách tiếng máy chữ đánh thuê, người làm đơn hộ, người sao chụp bằng máy điện tử và cả bến đỗ xe mà người ta vừa tạo ra tiếng mới là “giao thông tĩnh”…

Bây giờ, đây là phía cổng sau của Bệnh viện Bảo vệ bà mẹ và trẻ em, bệnh viện cũng đang vươn cao, vài ba năm nữa, không hiểu sẽ mang tên ǵ, vóc dáng thế nào, nguy nga đồ sộ ra sao? C̣n thời tôi đứng với bạn tôi những buổi chiều xưa cũ, khu vực hoang vu, nó chỉ là khu vườn trồng cỏ và hoa, cái sân màu xanh của gian nhà dành riêng cho bác sĩ nội trú bệnh viện Phủ Doăn, một thời gian ngắn ngủi, nó có mấy chiếc ṿm cong bằng tôn và thép, một thứ đồ viện trợ Mỹ, trông y hệt như những chiếc mui thuyền, những lều coi đưa, những cái túp trên vó bè và cũng là chiếc tùm hum của bé thơ ngày mưa chơi với nhau trong gian nhà chật hẹp, tùm hum cuộn cong một chiếc chiếu lại, tha hồ mà vào đó chơi nu na nu nống. Khi có nó, cái vườn và cả cái khoanh đất chung quanh mang tên nhà thương Vơ Tánh, chữa bệnh và chữa thương cho lính mũ xanh mũ đỏ đi các chiến trường về, có người vỡ bụng, có người sứt đầu, có người c̣n mang nguyên cả bàn chông sắt cắm xuyên chiếc giầy da trâu gọi là giầy “săng đá” (tức giầy lính, chuyển ư từ chữ Pháp Soldat mà ra).

Khu nhà nội trú của bác sĩ Đào Đức Hoành có đến gần chục buồng, kề chiếc sân, loáng thoáng chút hoa hồng, một bồn cỏ rộng, và nổi bật lên một gốc hoàng lan thơm nhẹ như mùa thu, thơm thoảng như hương tóc… và tôi cùng bạn tôi đều mê mẩn cứ tưởng tượng ra một hôm nào có cô gái đài trang từ hương hoa ấy hiện ra, dù chúng tôi bị hút cạn tủy xương cũng cam ḷng.

Rồi tôi bị hút hết một đời v́ một tà áo may bằng vải Nhật Puji, mà nửa thể kỷ sau tôi vẫn mê nàng và chung sống với nàng, làm lễ cưới vàng cùng nhau, may thay cả hai chưa bị móm.

C̣n người bạn của tôi, anh Chính, phương trời đưa anh đi, nửa ṿng trái đất là nơi anh ở, và thuở cỏ xanh dưới chân và trời xanh trong mắt, hương xanh trong ḷng ấy, anh chẳng vương một bóng Liêu Trai nào trong đôi mắt mơ màng của thi sĩ.

Bác sĩ nội trú được thu xếp ở đây là người anh ruột của anh bạn tôi, và tôi với anh là học sinh cùng lớp, v́ thế mà nơi này thành quen thuộc bao tháng ngày đầu xanh và ḷng xanh, tinh xanh và thơ cũng xanh, cho đến khi chúng tôi phải chia tay v́ thời thế.

Năm mươi năm, cây cũ không cao được bao nhiêu, c̣n anh, anh có lớn thêm không hay già nua c̣m cơi? Tôi nữa, tôi là cái ǵ, tôi thành cái ǵ, không biết, mà dù có biết th́ chắc tôi chủ quan, không thể tự đúng về ḿnh…

Bác sĩ Đào Đức Hoành, anh của bạn tôi, là người nghiêm nghị, tuy là một bác sĩ phẫu thuật tài ba, chỉ kém ông Phạm Biểu Tâm một bậc, nhưng ông Hoành này rất ít nói, không tiếp xúc với các bạn của em trai, cũng không có vẻ ǵ ưa chuyện văn chương thay thời thế, chỉ thấy cặm cụi bên kia đường tức bệnh viện Phủ Doăn, rồi lại lụi cụi phía trong buồng ngôi nhà này, chẳng hiểu ông làm ǵ, đọc sách, nghiên cứu hay an ủi bà vợ quá đẹp nhưng h́nh như luôn tự chích một thứ thuốc ǵ đó vào cơ thể ḿnh mà ông không thể nào cản được.

Khoảng vườn xanh nhỏ hẹp này từng là nơi có hai anh chàng lười học, chiều chiều đọc thơ cho nhau nghe những bài thơ mới làm hôm qua, đêm qua, thơ anh cũng hiền lành như cách sống hồn nhiên của anh, c̣n thơ tôi cũng có phần ma quái hơn (nhưng không ma mănh) mà chỉ là tưởng tượng về hồn ma bóng quái, về một cơi hư huyền mộng tưởng, về những điều ḿnh nh́n thấy nhưng người đời bỏ qua không thèm biết… Không hiểu có ngọn cỏ nào thành máy ghi âm ghi lại những điều tâm sự ấy của chàng trai vừa mới lớn, c̣n ngây thơ dại dột, c̣n trong trắng hồn nhiên nhưng lại tỏ vẻ ta đây già dặn, già dặn một cách dại khờ… hay là trong cái thớ gỗ của lơi cây hoàng lan kia đă có một phần những lời tâm sự ấy. Biết đâu sau này, khi nhà cửa phát triển hơn, người ta sẽ hạ sẽ chặt cây hoàng lan, sẽ thấy đường vân gỗ, sẽ thấy lời và ảnh một thời, của một người, của trăm người, của một bóng xe qua, một tờ lịch cũ, một góc Hà Nội trong thinh không…

Đă bước qua khung cửa gỗ phía phố Triệu Quốc Đạt, hầu như chúng tôi không c̣n muốn ra đường nữa, v́ khu vườn xanh quá, mát quá, đẹp quá. C̣n ông bác sĩ nội trú th́ lại ít ra vườn, cũng không bước ra phía phố họ Triệu. Ông chỉ thoáng tà áo trắng đi về phía sân rộng, có cổng thông sang nhà thương Phủ Doăn, hầu như tôi không nghe thấy ông nói bao giờ, nhưng tôi cũng tưởng tượng ra được hai tay ông cầm dao cầm kim như thế nào để khâu vá lại bao nhiêu cơ thể, c̣n ông có khâu lành được tâm hồn nào không, tôi không biết… nhưng tôi và bạn tôi th́ lại thích viển vông, cứ muốn khâu vá lại bao nhiêu cơ thể, dù rằng thơ ḿnh cũng chỉ ngơ ngẩn vẩn vơ như chiếc lá vèo bay trong lốc băo…

Con đường Tràng Thi dài rộng, đầy những gốc bàng cổ thụ, mùa đông nào cũng thả đầy lá bàng đỏ ối ngập lối xe đi. C̣n phía Hai Bà Trưng song song cũng là con đường đẹp. Phố Triệu Quốc Đạt là cái gạch ngang giữa chữ H viết hoa, khu vườn nhiều ngày sao mà tịnh mịch lạ lùng. H́nh như tôi nghe thấy cả tiếng ngọn cỏ rạp ḿnh dưới chân và tôi vừa bước qua th́ cỏ đă vặn ḿnh, xương nó kêu răng rắc như người ta vặn đốt xương sống, để vươn chiếc lá mỏng manh lên, ngửng nh́n từng tấm lá hoàng lan đồ sộ đang rung rinh dưới bóng những làn mây trắng bay ngang…

Rồi chúng tôi thêm bạn, thêm t́nh, thêm bao nhiêu thứ khác, thêm cả sum họp và chia tay, thêm vui và cả thêm buồn. Không sao, năm mươi năm sẽ khuất ch́m h́nh ảnh này, nhưng lại hiện ra h́nh ảnh khác. Một anh chàng cận thị, mắt kính dầy cộp, phải đến gần mười đi-ốp, rồi chẳng bao lâu anh theo gia đ́nh đi Pháp, và từ đấy biệt vô âm tín, không bao giờ c̣n nghe ai nhắc về anh, không một tờ bưu thiếp, một lá thứ, không một tin tức Việt Kiều, không có ḍng thời sự nào về người Việt Nam ở nước ngoài thành đạt. Anh xuất hiện thoáng qua và mất hút nhanh chóng như một cơn mưa bóng mây, tan đi vĩnh viễn và tôi cứ nghĩ có khi anh không c̣n nhớ cây hoàng lan góc vườn này nữa. Có phải anh c̣n mang tên Phạm Quốc Anh con trai ông bác sĩ người thấp lùn Phạm Đ́nh Chương không nhỉ? Chẳng bao giờ tôi biết được, nhưng vẫn c̣n nhớ gia đ́nh anh đă có một thời ở ngôi biệt thự 16 Hàng Kèn tức phố Quang Trung, và khi tôi viết những ḍng này, th́ ngôi nhà ấy đă hoàn toàn thay h́nh đổi dạng, nào pḥng khám bệnh, nào nơi quần áo âu phục… duy có có phố Quang Trung ấy th́ cũng đông vui hơn thuở xưa nhiều.

Một đôi người khác cũng xuất hiện trên khu vườn xanh, cùng ngắm cây hoàng lan mới nhô cao khỏi tầm với tay người. Đó là một cô em gái c̣n đang trung học, mới hơn 16 tuổi, và sau này trở thành bà giáo, theo chồng vào sống với tỉnh đầy gió biển và cát trắng diễm lệ miền Trung: Nha Trang. Cô Hương Huyền cũng có viết và có in báo, nhưng để trở thành một nhà thơ th́ số phận không mỉm cười. Thôi, thế lại hay, đa đoan làm chi cho nhọc nỗi đoạn trường, có phải ai cũng tṛn trịa hạnh phúc như bà Hằng Phương vợ nhà văn Vũ Ngọc Phan cả đâu, bà đă sống đẹp, ra đi đẹp, để lại cho đời nào viện sĩ, nào họa sĩ… và cả thơ của bà, cả nếp sống tinh khôi của bà.

Một người nữa cũng cần nhắc đến. Anh tên là Phương, một học tṛ cực giỏi môn toán, hơn nữa, anh lại “học gạo”, tôi và người bạn mơ mộng của tôi không thể nào sánh kịp được sức học của anh. Anh cũng là một người công giáo, tôi từng được đến nhà anh dự lễ ăn đêm trong đêm Thiên Chúa giáng sinh. Nhưng con đường của anh là con số cụ thể chứ không là con chữ mông lung… và rồi anh cũng rẽ sang một nẻo nào tôi không biết và cũng bặt tin luôn, có người đồn rằng anh trở thành Cha đạo (linh mục), người khác đồn rằng anh là một giáo sư toán học, người khác lại bảo anh thành cố vấn của một đức cha Giám mục nào đó bên Vatincan… Nhưng tin đồn chỉ là tin đồn, một vạn tin đồn th́ cũng chỉ là một tin đồn… Năm mươi năm sau khi chia tay, h́nh ảnh anh chỉ c̣n mơ hồ, thoáng lướt như cái bóng in vào làn nước luôn có sóng động đậy, không tan biến nhưng không thể rơ ràng…

C̣n một người bạn nữa trong số bạn bè lui tới thường xuyên trong nhóm thơ văn với khoảng vườn xanh và cây hoàng lan non nớt ấy, non nớt như những chàng trai non nớt đang sắp sửa cất những bước đầu tiên chập chững vào đời. Đó là anh Thông, sau này trở thành nhà văn Vân Long, người từng mong trở thành một nhạc sĩ chơi Violon. Nhưng Thơ như người đàn bà đẹp cuốn hút anh đi về nẻo có tà áo xanh mê hoặc, mặc dù anh từng có câu thơ, mà chắc khi anh đọc ḍng này mới có thể nhớ lại, mới biết ḿnh có nó, sinh ra nó:

Chao ơi màu áo xanh mây núi

Đừng chọn tim ta để gửi ḷng…

Tôi không biết trong đám cưới anh chàng Đại Thủy từng làm thơ, từng viết tiểu phẩm “Anh thợ khóa” được nhắc đến nhiều, suốt một giai đoạn chống Mỹ, đám cưới anh Đại Thủy ấy, th́ anh phù rể là Vân Long, cùng cô phù dâu Nguyễn Thị Phượng, mặc áo màu ǵ, xanh, hồng, tím, trắng, thiên thanh, hồ thủy, hoa cà, đỏ thắm, hoàng yến, lá cây, nước biển…? Mà chàng Vân Long ấy đă từ phù rể, chiếm luôn cô phù dâu để hai người thành cô dâu chú rể suốt từ bấy đến nay và có lẽ c̣n là măi măi…

Nhưng h́nh như Vân Long không phải là thi sĩ gắn bó nhiều với thiên nhiên cây cỏ. Anh triết lư nhiều hơn, trái tim ấy ít dành cho cây cỏ, v́ thế mà h́nh như anh ít để ư đến gốc cây hoàng lan trong góc vườn cô đơn cùng nắng gió…

Hà Nội có bao nhiêu ngôi nhà, hàng vạn chăng, hàng triệu chăng? Tôi không phải nhà quản lư, cán bộ thống kê, người kinh doanh nhà, nên không thể tường con số. Hà Nội có bao nhiêu người sinh sống? Con số này càng bao la hơn, hiển nhiên hơn. Vài ba, có khi là dăm ba chục năm, Hà Nội lại đổi ca, thay thế một vài lớp người mới, từ người đến và người đi, từ người xây lên một ngôi nhà và người ở thuê, từ người chết một ngh́n năm cộng lại, danh sách người Hà Nội phải ghi đầy bao nhiêu cuốn sổ cái, sổ quân? Không có ṭa thị chính nào ghi cho trọn vẹn, nhất là bao nhiêu dâu bể, công việc thống kế và lưu trữ không được làm đến nơi đến chốn, lại c̣n ngàn lư do khác nữa… cho nên con số người Hà Nội, tên tuổi và cá tính, nghề nghiệp và cuộc đời… là vô tận, vô biên… Tôi cũng như bao nhiêu triệu người khác, giỏi lắm th́ cũng chỉ nhớ được một vài, và đó là những h́nh ảnh sâu đậm trong ḷng ḿnh mà thôi.

Chợt một chiều qua phố nhỏ, cây hoàng lan trơ trụi giữa những bức tường và tầng nhà đang bắc thêm giàn giáo… người xưa hiện về, người xưa vẫy tay, người xưa mấp máy đôi môi, nhưng tiếng âm và tiếng dương không thể nào ḥa nhập… tôi đành mở trang nhật kư hồn ra đọc lại cho ḿnh nghe. Nói như Tản Đà viết tựa cho bạn dịch Liêu Trai: Rằng nói mấy lời gửi đến cơi ma… Đây là con ma c̣n sống, trong những căn nhà con sống, ngọn cây c̣n sống… Xin được lượng t́nh một chút mông lung!

Băng Sơn