(HNM) - Đô thị hóa không chỉ thay đổi, phát triển kiến trúc làng xă, tổ chức hành chính, mà cốt lơi là nâng cao dân trí, và chất lượng sống theo hướng pháp luật, kỷ cương, dân chủ, công bằng, văn minh. Kèm theo đó là nội dung, tổ chức và một đội ngũ cán bộ đủ tâm, đủ tầm với nhiệm vụ quản lư đô thị. Song hiện trạng  công tác quản lư đô thị ở những nơi làng lên phố chưa tạo được sự thuyết phục...

Thực tiễn mới, tư duy cũ

Vấn đề quản lư đô thị đă trở thành nỗi băn khoăn mạnh mẽ nhất của nhiều quan chức, các nhà khoa học, và nhân dân khi bàn thảo về mở rộng địa giới Thủ đô. Đó không chỉ là suy tư mà là một thực trạng trong một thời gian dài, ít được cải thiện.

Ông Nguyễn Đăng Lập, Chủ tịch UBND phường Ngọc Thụy quận Long Biên bộc bạch: nhiều người hỏi tôi, khi đảm nhận công tác chủ tịch phường có khác ǵ làm chủ tịch xă trước đây? Đúng là sự thay đổi khó nhận biết khi tất cả cơ sở hạ tầng, tổ chức, cán bộ và nền nếp hoạt động chưa có ǵ thay đổi. Nhưng bà Lê Thị Hạnh, phó chủ tịch Hội Nông dân phường trên th́ hồ hởi: Ít ai nghĩ rằng tổ chức đô thị lại vẫn tồn tại tổ chức hội nông dân. Quả thật Ngọc Thụy c̣n tới 70% hộ nông dân, sản xuất nông nghiệp vẫn đang là nguồn thu nhập chủ yếu của nhiều gia đ́nh.

Ông Lâm Thanh Long, trưởng thôn Hoàng 6 xă Cổ Nhuế, Từ Liêm th́ lại bức xúc: Gọi là xă nhưng đường làng ngơ xóm đă thành phố từ lâu. Là một thôn thuần nông, bây giờ kết cấu làng xóm đă chật kín, chen nhau nhà cao tầng, không tuân theo một quy hoạch kiến trúc nào. Lũy tre, bờ ruộng, ao bèo, đă tràn ngập khung bê tông. Dân số tăng vọt, kết cấu dân cư như một bức tranh đa sắc: nông dân, công nhân, trí thức, sinh viên, nhà giáo, nhà báo, kỹ sư, quân nhân... Đất nông nghiệp đang chuyển dần sang công nghiệp, dịch vụ. Nông dân mất việc đang bám lấy cái chợ. Dân nhập cư chiếm gần 70%. Tŕnh độ học vấn được nâng lên nhưng nếp sống t́nh làng nghĩa xóm, tối lửa tắt đèn có nhau đang từng ngày mai một, trong khi nếp sống dân chủ, kỷ cương theo pháp luật lại chưa thật sự h́nh thành.

Bà Cao Thị Như, trưởng ban MTTQ thôn Đống (Cổ Nhuế) trăn trở: Ḷng nhân ái và tấm ḷng bao dung giúp nhau trong lúc khó khăn hoạn nạn th́ không bao giờ cạn, nhưng h́nh thức vận động th́ phải thay đổi nhiều mới phù hợp với từng nhóm dân cư. Mục tiêu vẫn là đoàn kết, nhưng không c̣n đoàn kết theo kiểu ḍng tộc, họ hàng, gia trưởng. Quy chế dân chủ, quy chế thực hiện quyền giám sát của nhân dân đối với cán bộ, đảng viên chưa được phát huy, nên vẫn chưa phản ảnh đúng thực chất. Nhưng muốn đổi mới nội dung và phương pháp hoạt động của Mặt trận phải có cán bộ có tâm và có tầm. Mà ở nơi làng lên phố này đội ngũ quản lư đô thị đang giữ nguyên dạng như cũ cả chất lượng và số lượng của một làng quê thuần nông.

Chính sách từ văn bản đến thực tiễn

Những năm qua việc thu hồi đất nông nghiệp xây dựng đô thị, khu công nghiệp, đường giao thông... đă tạo ra những hiệu ứng trái chiều cả tích cực và tiêu cực, ảnh hưởng trực tiếp đến quản lư đô thị. Các khu đô thị mới đă tạo nên những phố khang trang, hiện đại, nông dân có tiền cải tạo nhà cửa, sắm sanh nội thất, phương tiện sinh hoạt, một bộ phận có việc làm mới. Riêng khu CN Bắc Thăng Long đă thu hút hàng chục ngh́n lao động. Một bộ phận lao động nông nghiệp ở vùng năng suất thấp đă chuyển sang khu vực công nghiệp, thu nhập cao hơn trước, đời sống được cải thiện. Mặt khác, bị mất đất sản xuất, nông dân khó kiếm việc làm, nhiều người mất việc. Theo Bộ NN&PTNT, cứ 1 ha đất NN bị thu hồi “đẻ ra” 10 lao động khó t́m việc. B́nh quân mỗi năm Hà Nội thu hồi 1.000 ha, trong đó đất NN là 80%, dự kiến năm 2008 thu hồi 1.500 ha, mà 904 ha là ruộng hai vụ lúa, sẽ ảnh hưởng đến 40.000 dân vốn sống phụ thuộc NN. Đáng báo động một bộ phận không nhỏ nông dân bị thu hồi đất đă trở thành hộ nghèo, nặng gánh cho công tác quản lư đô thị. Lư giải về t́nh trạng thiếu việc làm: theo quy định, 1 ha đất thu hồi doanh nghiệp phải tiếp nhận 10 lao động, nhưng  doanh nghiệp không thực hiện quy định này hoặc thực hiện không đầy đủ, bằng cách lao động chỉ được đào tạo ngắn hạn, chỉ vài tháng là bị đẩy khỏi doanh nghiệp do chất lượng lao động thấp. Những người ở độ tuổi 35-40 th́ không đủ cả tŕnh độ và tuổi đời để học một nghề mới. Năm 2007 tổng số  20.000 lao động bị thu hồi đất trên địa bàn chỉ có 5.000 lao động có nhu cầu học nghề. Thành phố đă xây dựng đề án  4 giải pháp hỗ trợ nông dân; thành lập quỹ hỗ trợ, ổn định đời sống, phổ cập giáo dục, học nghề và việc làm cho hộ dân bị thu hồi 30% đất NN. Nhưng chính sách quy định trên văn bản vẫn rất xa thực tế, bởi tiền đền bù  và trợ cấp không có ư nghĩa ǵ khi dân vẫn không có việc làm.

Trăn trở vượt lên

Ông Đỗ Đức Khải, Bí thư chi bộ kiêm trưởng thôn Đống (Cổ Nhuế) khẳng định, làng có gần 100% hộ nông dân bị thu hồi đất, nhưng không ai tham gia khiếu kiện, giữ vững một làng văn hóa tiêu biểu, một ban quản lư thôn được huyện đáng giá cao. Chính sách, pháp luật, quy định... là nội dung ṇng cốt của công tác  quản lư xă hội, quản lư đô thị. Nhưng công tác vận động nhân dân thực hiện mới là điều quyết định, bởi nhiều giá trị và sự ổn định của làng xă trước kia như: tối lửa tắt đèn có nhau, tự túc tự cấp, dựa vào nhau để sống, đă không c̣n phù hợp với một cư dân đô thị. Nếp   sống cũ đă thay bằng một quan hệ mới; dân chủ, công bằng,  văn minh. Ông lư giải: Để quản lư một cộng đồng đô thị phải dựa vào đặc điểm dân cư. Một cộng đồng nhiều đối tượng, nhiều tầng lớp, nhiều tŕnh độ, có nhiều phong tục tập quán các vùng miền, ít có lợi ích kinh tế chung, không có nhiều nhân tố gắn bó kiểu danh tiếng làng xă th́ việc quản lư phải dựa trên cơ cấu của các nhóm theo lứa tuổi, giới tính, sở thích nghề nghiệp, đoàn hội... Ban quản lư thôn Đống đă xem đây là một nguyên tắc để xây dựng phát triển và tạo điều kiện thúc đẩy các tổ chức hoạt động có hiệu quả, tạo dựng một môi trường  sống sạch, xă hội trật tự  an toàn, sinh hoạt thuận tiện, văn minh được đề cao, dân chủ được phát huy, các giá trị cá nhân được tôn trọng. Thực ra để có thành quả ấy cán bộ không những phải được học về lư luận và thực tiễn công tác quản lư và xă hội học, mà dân cũng phải được giáo dục đầy đủ về pháp luật, ư thức cộng đồng giữ nghiêm kỷ cương, xây dựng t́nh nhân ái. Cộng đồng  đô thị có những cơ cấu cổ truyền theo kiểu nhóm bạn bè, ḍng tộc, tôn  giáo... Người quản lư phải tôn trọng những tổ chức ấy và định hướng cho nó những giá trị tiến bộ mới, lấy sự chấp hành pháp luật kỷ cương là nguyên tắc cơ bản.

Những ư kiến trên, của cán bộ cơ sở, sát dân và xa thành phố nhất, đều rất đáng chú ư. Đô thị hóa thực chất là một cuộc dịch cư theo địa lư và dân trí v́ chất lượng sống, quản lư đô thị là làm cho những nội dung  đó được thực hiện tốt lên, đó mới là đáp số chung của bài toán.

Trần Công Huyền