Quảng trường Ba Đ́nh

(HNM) - Đối với người dân Việt Nam, Thủ đô Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước, mà Hà Nội c̣n lưu giữ trong ḿnh rất nhiều di tích lịch sử, di tích văn hóa và cách mạng: Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hồ Gươm và Tháp Rùa, G̣ Đống Đa, Cột cờ Hà Nội, Nhà hát Lớn và Quảng trường Cách mạng Tháng Tám, đặc biệt là Quảng trường Ba Đ́nh, nơi 63 năm trước đă chứng kiến giờ phút lịch sử trọng đại của dân tộc ngày Tuyên bố độc lập 2-9-1945, nơi  gắn liền với tên tuổi của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Mùa thu Tháng Tám cách đây vừa tṛn 63 năm, dưới ngọn cờ của Đảng cộng sản Việt Nam, theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh toàn dân tộc ta từ Bắc chí Nam triệu người như một đă nhất tề đứng lên   Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước. Ngày 19-8-1945, hàng chục vạn người dân Hà Nội sau khi tham dự mít tinh ở  Quảng trường Nhà hát Lớn thành phố, đă   rầm rập   tỏa đi các ngả, chiếm các cơ quan, công sở của chính quyền bù nh́n thân Nhật, giành trọn vẹn chính quyền về tay nhân dân. Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công trong cả nước, ngày 2-9-1945 tại Quảng trường Ba Đ́nh lịch sử, giữa rừng cờ đỏ sao vàng và giữa rừng người dân Việt Nam vừa mới thoát khỏi ách nô lệ của đế quốc, thực dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh đă thay mặt Chính phủ lâm thời  long trọng đọc Bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng ḥa - Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam châu Á.

Thế là từ một khu đất c̣n trống vắng và hoang sơ của Hà Nội cũ dưới thời Pháp thuộc, sau ngày Tuyên bố độc lập, Quảng   trường Ba Đ́nh đă đi vào lịch sử của dân tộc ta và trở thành nơi khai sinh ra nước Việt Nam mới.

Quảng trường Ba Đ́nh trước cách mạng Tháng Tám năm 1945 c̣n gọi là Quảng trường Tṛn (Rond   Point Puginier) hay c̣n gọi là Quảng trường Puginier - tên một cha cố người Pháp. Đó là một khu đất gồm những băi đất hoang và  hồ ao mới lấp bằng, rộng hàng chục héc-ta cạnh Phủ toàn quyền Pháp. Khu vực Quảng trường Tṛn này trong một thời gian dài hầu như chẳng có ǵ thay đổi cả. Mặc dù đă hai lần có hai kiến trúc sư người Pháp là Hebrat và Cerruti đưa ra kế hoạch tổng thể để cải tạo và quy hoạch lại Quảng trường Tṛn. Và sau đó vào năm 1922, rồi năm 1938, phủ Toàn quyền Pháp cũng đă có ư định   quy hoạch lại Quảng trường Tṛn. Song không hiểu v́ lư do ǵ mà các dự án cải tạo Quảng trường Tṛn vẫn chỉ nằm trên giấy. Tuy vậy, không phải là không có ǵ thay đổi. Vào năm 1930, người Pháp cũng đă cho xây dựng một công tŕnh ở mé Quảng trường Tṛn (đầu đường Cột Cờ ngày nay), đó là Nha Tài chính và Trước bạ. Ngôi nhà xây khá đẹp, được thiết kế bởi kiến trúc sư người Pháp Cerruti và do Hăng Aviat thầu và thi công. Người Pháp cũng đă dự kiến làm một công viên lớn thuộc khu đất của Quảng trường Tṛn và đường Hoàng Diệu. Con đường dự kiến đó trên bản đồ mang tên  Rue Paul Dounmer (tên một Toàn quyền Pháp ở Đông Dương), sau Cách mạng Tháng Tám đổi thành phố Nguyễn Lâm. Như vậy là trong nửa đầu thế kỷ XX, Quảng trường Tṛn này chưa có ǵ  đáng chú ư lắm, chung quanh c̣n có nhiều băi rộng đầy cát sỏi, hầu như không  có cây cối, là những khoảng đất chờ được xây dựng.

Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ Cộng ḥa ra đời, các tên phố phường và vườn hoa, công viên ở Hà Nội cũng có nhiều sự thay đổi. Quảng trường Tṛn  được gọi là Vườn hoa Ba Đ́nh. Sở dĩ gọi là Vườn hoa Ba Đ́nh hay Quảng trường Ba Đ́nh là để tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa chống Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX do Đinh Công Tráng lănh đạo. Có phải ngẫu nhiên hay không mà Ban Tổ chức buổi lễ Tuyên bố độc lập và giới thiệu Chính phủ lâm thời lại chọn Quảng trường Ba Đ́nh, tức là dẫn nó đến một sứ mệnh huy hoàng, làm cho nó trở thành một trong những địa danh lịch sử quan trọng của đất nước? Theo yêu cầu của Chính phủ lâm thời hồi đó, Ban tổ chức buổi lễ Tuyên bố độc lập (do mấy người trong Ban Văn hóa cứu quốc phụ trách - Trưởng ban là Phạm Văn Khoa, kiến trúc sư Ngô Huy Huỳnh và họa sĩ Nguyễn Đinh Hàm) đi t́m một địa điểm rộng đủ cho một cuộc mít tinh lớn có thể tập trung được mấy chục vạn người. Ban đầu những người    trong Ban tổ chức định chọn khu Quần Ngựa hoặc Đông Dương học xá, song lại thấy nó quá xa trung tâm Thành phố. C̣n địa điểm trung tâm là Quảng trường Nhà hát Lớn th́ lại quá chật chội. V́ vậy cuối cùng, Ban tổ chức đă quyết định chọn Quảng  trường Ba Đ́nh, tuy rằng  lúc này xung quanh đó c̣n những địa điểm như Phủ Toàn quyền, Thành Hà Nội... vẫn c̣n những lực lượng thù địch chiếm đóng. Buổi lễ trọng đại ngày 2-9-1945, giữa Quảng trường Ba Đ́nh, Ban tổ chức đặt một bục gỗ cao, chung quanh  quấn vải, dán khẩu hiệu, trên bục có cột cờ. Giữa trời nắng chang chang tháng tám (ta), khi Chủ tịch Hồ Chí Minh lên phát biểu phải có người đứng sau che ô.

Trong thời kỳ Pháp tạm chiếm Hà Nội (1947 - 1954), Phủ Toàn quyền Pháp đă đổi tên Vườn hoa Ba Đ́nh thành Vườn hoa    Hồng Bàng. Năm 1954, khi bộ đội ta về tiếp quản Thủ đô, Dinh Toàn quyền cũ cạnh Quảng trường Ba Đ́nh trở thành Phủ Chủ tịch, Quảng trường Ba Đ́nh là nơi thường xuyên có những cuộc mít tinh lớn trong các ngày kỷ niệm lịch sử, hoặc để tiếp đón   và chào mừng các phái đoàn quốc tế đến thăm Việt Nam. Vài năm sau, phía bên kia của Quảng trường, Chính phủ ta đă cho xây dựng Hội trường Quốc hội (nay là Hội trường Ba Đ́nh) và cạnh đó sau này là Đài tưởng niệm các liệt sỹ đă hy sinh v́ Tổ quốc.

Ngày 2-9-1969 Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần, Quảng trường Ba Đ́nh cũng là nơi chứng kiến Lễ truy điệu Người. Sau đó không lâu, Đảng và Nhà nước ta đă quyết định chọn Quảng trường Ba Đ́nh làm nơi xây Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Vào năm 1990, nhân kỷ niệm 100 năm Ngày sinh của Người,  một công tŕnh kiến trúc lịch sử nữa cũng được ra đời bên cạnh Quảng trường Ba Đ́nh, đó là Bảo tàng Hồ Chí Minh. Công tŕnh này cũng góp phần làm cho quần thể kiến trúc khu Lăng thêm hoàn chỉnh. Như vậy là Quảng trường Ba Đ́nh, trước đó đă có sẵn   giá trị là một địa điểm vinh quang, sau hơn nửa thế kỷ đă có thêm Hội trường Ba Đ́nh, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bảo tàng mang tên Người, rồi Đài Tưởng niệm các liệt sĩ cùng nhiều di tích lịch sử và cách mạng khác đă và đang trở thành một cái tên quen thuộc và thiêng liêng, một niềm tự hào không chỉ của người dân Thủ đô, mà c̣n là niềm tự hào và vinh quang chung cho nhân dân cả nước.

Hữu Giới