Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm lớp học văn hóa tại Khu dân cư lao động Lương Yên.

(HNM) - Trong mối quan hệ Đức - Tài, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi Đức là gốc, là nền tảng để luyện Tài, để xây dựng con người mới, Người nói: “Sông có nguồn th́ mới có nước, không có nguồn th́ sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc th́ cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức th́ dù tài giỏi mấy cũng không lănh đạo được nhân dân”; “Mọi việc thành hay bại, chủ chốt là do cán bộ có thấm nhuần đạo đức cách mạng hay là không”.

Hồ Chí Minh đă kế thừa nhiều điểm tích cực của Nho giáo. “Tuy Khổng Tử là phong kiến và tuy trong học thuyết của Khổng Tử có nhiều điểm không đúng, song những điều hay trong đó th́ chúng ta nên học”. Theo Người, “Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân”. Người nhấn mạnh: “Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang”. Theo quan điểm của Người,  đạo đức là tiêu chí để đo ḷng cao thượng, để xem xét “chất người”. Người viết: “Tuy năng lực và công việc của mỗi người khác nhau, người làm việc to, người làm việc nhỏ, nhưng ai giữ được đạo đức đều là người cao thượng”.

Với Hồ Chí Minh, trong các quan hệ đạo đức th́ mối quan hệ của mỗi người với đất nước ḿnh, với nhân dân, dân tộc ḿnh là mối quan hệ lớn nhất. Về phẩm chất đạo đức th́ trung với nước, hiếu với dân là phẩm chất quan trọng nhất, bao trùm nhất. Bác dạy các chiến sĩ quân đội ta “Trung với nước, hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy sinh v́ độc lập tự do của Tổ quốc, v́ CNXH, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng” - câu nói đó của Người vừa là lời kêu gọi hành động, vừa là định hướng chính trị - đạo đức cho mỗi người Việt Nam không chỉ trong cuộc đấu tranh cách mạng trước kia và hiện nay, mà c̣n lâu dài về sau. Đối với cán bộ, đảng viên, Người đ̣i hỏi phải “tận trung với nước, tận hiếu với dân” th́ mới xứng đáng “vừa là người lănh đạo, vừa là người đầy tớ trung thành của nhân dân”. Đối với người cán bộ cách mạng, Bác đặc biệt nhấn mạnh những đức tính cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Người nhiều lần nhắc lại cụm từ này ở nhiều bài viết, bài nói của ḿnh...

Chúng ta đă có lúc không chú trọng đúng mức tới “Đức dục” bên cạnh việc chăm lo công tác “Trí dục”. Điều này Hồ Chí Minh đă nh́n nhận và uốn nắn sớm từ những ngày đầu bắt tay vào sự nghiệp xây dựng CNXH của nhân dân ta. Người nói trong Hội nghị TƯ 4 khóa III: “Tôi xem chương tŕnh giáo dục cho đến hết lớp 10, phần đức dục rất thiếu sót, chỉ có 10 ḍng”. Trong Hội nghị tổng kết phong trào thi đua “Dạy tốt - Học tốt” của ngành Giáo dục (tháng 8-1963), Người nhắc nhở: “Nội dung giáo dục cần chú trọng hơn nữa về đức dục”... Coi Đức là gốc nhưng Hồ Chí Minh không xem thường Tài mà Người nh́n nhận Đức và Tài trong mối quan hệ biện chứng, như hai mặt không thể tách rời trong một nhân cách hoàn thiện. Người cán bộ phải đầy đủ cả đức cả tài, không thể khiếm khuyết mặt nào v́ “có tài mà không có đức là người vô dụng” nhưng “có đức mà không có tài th́ làm việc ǵ cũng khó”.

Quan điểm lấy Đức làm gốc, làm nền tảng không có nghĩa là tuyệt đối hóa mặt Đức, coi nhẹ mặt  Tài. Theo Hồ Chí Minh th́ hai mặt Đức và Tài, “hồng” và “chuyên”, phẩm chất và năng lực luôn phải đi đôi với nhau, không thể có mặt này thiếu mặt kia. Như Người đă phân tích, người nào có đức mà không có tài th́ cũng chẳng khác ǵ ông bụt ngồi trong chùa, tuy không làm hại ai những cũng chẳng có ích ǵ. Ngược lại, nếu có tài mà không có đức, th́ cũng chẳng khác ǵ một anh làm kinh doanh giỏi, đem lại nhiều lăi, nhưng tham ô, lăng phí th́ như vậy chỉ có hại cho dân cho nước, c̣n sự nghiệp của bản thân th́ sớm muộn cũng đổ vỡ. Người thực sự có đức th́ bao giờ cũng cố gắng học tập, nâng cao tŕnh độ, nâng cao năng lực, tài năng, từ đức đi đến trí, đến tài để hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao, để làm những việc có lợi cho dân, cho nước. Khi đă thấy sức không vươn lên được th́ đối với ai có tài hơn ḿnh, ḿnh sẵn sàng ủng hộ và nhường bước để họ vượt lên trước. ư nghĩa “đức là gốc” chính là ở chỗ đó.

N.H.V