(HNM) - Trong một số cuộc thảo luận, góp ư kiến cho đề án xây dựng đội ngũ trí thức Việt Nam  trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, nhiều ư kiến nhấn mạnh những đặc điểm nổi bật của trí thức Việt Nam, như có ḷng yêu nước nồng nàn; có tinh thần tự tôn dân tộc và ḷng tự trọng rất cao; luôn gần gũi, gắn bó với nhân dân lao động và luôn mong muốn được cống hiến. Thời đại nào cũng có những trí thức tiêu biểu cho tinh hoa, anh hào của dân tộc, đóng góp hết sức to lớn cho dân, cho nước.

Mọi người nhất trí rằng trí thức Việt Nam trong mọi thời đại đều là lớp người “ưu thời mẫn thế”, luôn nặng ḷng yêu nước, thương dân. Đa số họ là những người “tiên thiên hạ chi ưu, hậu thiên hạ chi lạc”, tự nguyện gắn bó trách nhiệm cá nhân ḿnh với vận mệnh đất nước, “quốc gia hưng vong, sỹ phu hữu trách”. Họ là lớp người dồi dào tri thức và kinh nghiệm, qua sách vở và thực tiễn, học được rất nhiều điều ở những lớp người tinh hoa xưa và nay, nắm bắt được quy luật vận động và phát triển của tự nhiên, xă hội. Và cũng v́ thế, không ít người trong số họ được xă hội kính trọng, được coi là “hiền tài”, “là nguyên khí của quốc gia”, xứng đáng  được trọng dụng. Nhiều khi, mỗi câu, mỗi lời nói của họ được người đời tôn sùng là “sấm truyền”, là lời của “thánh hiền”, “thánh nhân”.

Đấy là khi mọi người bàn luận, nhận định về các bậc đại trí, đại nhân, đại dũng; là các bậc đại khoa bảng qua các thời đại, những người thực tài, thực học, nuôi chí khí làm hưng thịnh quốc gia, không màng danh lợi cho riêng ḿnh. Những người đó, nếu chẳng may không được trọng dụng, bị bạc đăi, họ sẵn sàng cởi áo mũ từ quan về vui thú điền viên hay ở ẩn chờ thời, để giữ lấy tiết tháo của người trí thức chân chính.

Thế nhưng, các nhà trí thức  cũng  tự  phát  hiện  ra  rằng, cũng như tính  phổ  biến  của  mọi  sự  vật và hiện tượng, cái ǵ rồi cũng có mặt trái,  mặt đối lập, mặt tương phản của nó. Do cái sự hiển vinh của những người trí thức chân chính có được, trong giới cũng xuất hiện những gương mặt hám danh, đua đ̣i thành trí thức, luôn cố tỏ ra ḿnh là trí thức. Họ chính là những ông nghè, ông cống ngày xưa Tú Xương đă từng châm chọc: “Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng”, “Tưởng rằng đồ thật hóa đồ chơi” (từ “đồ” ở đây vừa có nghĩa là đồ vật, lại cũng có nghĩa là “ông đồ”, “thầy đồ” vô tích sự). Cái xu hướng học đ̣i, bắt chước  ấy, nhiều người những tưởng chỉ trong xă hội phong kiến, quan lại nhiễu nhương với cơ chế thi cử “tầm chương trích cú” ngày xưa mới có, nào ngờ, đến bây giờ, giữa thời đại mới, thời đại văn minh tin học; thời đại cơ hội trở thành trí thức được mở ra thênh thang cho tất cả mọi người, không phân biệt giàu sang, nghèo khó, gái trai... mà vẫn có những vị trí thức không chỉ “tầm câu, tầm chữ” để trích dẫn, mà c̣n bê nguyên xi những công tŕnh vài ba trăm trang của tập thể, của người khác làm đề tài của cá nhân để mong được học vị này, danh hiệu kia. Lẽ ra, trong một cơ chế thênh thang rộng mở cho khoa học, cho trí thức như thế th́ phải chấm hết cái thói háo danh, bon chen, kèn cựa; phải chấm hết cái tệ nạn “mua bằng, bán điểm”. Nhưng sự thật, buồn thay, nạn học thay thi hộ, học giả bằng thật, nạn công tŕnh, tác phẩm sao chép gian lận... vẫn khá tràn lan.

Khá đông học tṛ đi thi nhờ bố, mẹ, anh, chị “ném phao” gỡ điểm, rồi cứ măi ngồi nhầm lớp. Có người đàng hoàng đă là cán bộ, công chức, nhà quản lư doanh nghiệp, doanh nhân vẫn ham chạy theo bằng cấp, sẵn sàng dùng tiền, dùng “quan hệ” để “chạy” điểm, “chạy” bằng. Để hợp thức hóa tiêu chuẩn cán bộ, công chức, những người phải học, phải thi mà “chạy” đă thấy ngượng. Lại có cả các bậc giáo chức, nhà quản lư, lănh đạo các cơ quan giáo dục, đào tạo mà cũng ra sức “chạy” bằng, “chạy” danh hiệu tiến sỹ, giáo sư th́... thật không c̣n ǵ để nói.

Nếu như những lời, những chữ của các bậc đại trí thức được người đời coi như khuôn vàng thước ngọc; họ xứng đáng được phong tặng những danh hiệu cao quư giáo sư, viện sỹ, tiến sỹ khoa học; xứng đáng được xă hội trọng dụng bởi họ là nguyên khí của quốc gia. Ngày xưa là các bậc đại sỹ phu Chu Văn An, Nguyễn Trăi, Nguyễn Thiếp, Ngô Th́ Nhậm... và c̣n biết bao  tên tuổi được nhân dân, đất nước tự hào suy tôn như “Thần Siêu”, “Thánh Quát”, là “Nguyễn Tiên Điền tiên sinh”, là Nguyễn Công Trứ toàn tài, vừa giỏi văn chương, vừa giỏi kinh bang tế thế... Ngày nay là những bậc trí thức đă có những cống hiến hết sức to lớn trong hai cuộc kháng chiến và trong ḥa b́nh xây dựng đất nước, như Huỳnh Thúc Kháng, Trần Đại Nghĩa, Phạm Ngọc Thạch, Tôn Thất Tùng... Các bậc trí thức tiên phong ấy ai ai cũng biết, đời nào cũng kính trọng.

Các cuộc bàn luận, hội thảo ai cũng muốn nêu các tấm gương sáng chói ấy không chỉ để  đời đời tôn vinh, để tự hào về đội ngũ của ḿnh mà c̣n để hậu thế noi theo. Bàn về những điều ấy, vinh danh những con người ấy là vô cùng xứng đáng. Nhưng rồi cũng trong những cuộc bàn luận, nhiều người lại buồn rầu nói tới các vị “trí ngủ” đua đ̣i, giả danh bằng cấp, giả danh trí thức. Với các vị ấy xă hội   phải ứng xử ra sao, những sản phẩm, ư kiến tham mưu của họ cần được đối đăi thế nào th́ dường như c̣n ít được bàn.

Minh Dân