http://www.hanoimoi.com.vn

(HNM) - Đường Lâm (Ba Vì, Hà Tây) là nơi duy nhất lưu giữ được tương đối đầy đủ quần thể một làng quê cổ Việt Nam với cây đa, giếng nước, cổng làng, mái đình rêu phong, đặc biệt là những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi... Đất “hai vua” này (Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng và Ngô Quyền) cũng là ngôi làng đầu tiên được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.

Trong “làng cấp quốc gia”, có tới 8 di tích được xếp hạng, trong đó 7 di tích xếp hạng cấp quốc gia. Làng cổ Đường Lâm mang một giá trị riêng, đặc hữu. Ngôi đình Việt truyền thống ở đây là đình Mông Phụ còn nguyên phong cách kiến trúc, điêu khắc, văn tự thời Hậu Lê, thế kỷ 18. Chùa Mía nổi tiếng với hệ thống 287 tượng phật đặc sắc, gồm 6 tượng đồng, 107 tượng gỗ và 174 tượng đất... Ngoài ra, làng cổ Đường Lâm còn khoảng 1.000 ngôi nhà dân gian truyền thống, trong đó có gần 300 ngôi nhà có tuổi thọ trên 100 năm.

Những giá trị văn hóa vật thể hiện hữu và phi vật thể thấm đẫm trong đời sống, sinh hoạt của người dân ở Đường Lâm. Nói không quá, đây là một di sản độc nhất vô nhị.

Một ngôi làng khác, ít nổi tiếng hơn những cũng cực kì giá trị bởi tính độc đáo của nó là làng Cự Đà (cũng ở Hà Tây), cách Hà Nội chừng 10km. Độc đáo bởi đây có lẽ là làng Việt duy nhất có sự đan xen giữa hàng trăm nhà cổ, có những nhà cổ vài trăm năm tuổi, với vài chục biệt thự kiểu Pháp được xây dựng đầu thế kỷ XX bởi các cự gia và tư sản có gốc ở làng. Độc đáo nữa bởi đây cũng là làng Việt đầu tiên đánh số nhà, đặt tên ngõ và có đường điện gần như sớm nhất (khoảng những năm 1920).

Tuy nhiên... Những bất cập trong tổ chức quản lý và khai thác tùy tiện để phát triển du lịch ở Đường Lâm đang phá vỡ những bản sắc riêng, độc đáo của làng Việt cỏ này. Làng cổ nhưng hiện đã có nhiều nhà xây lối mới, bê tông, mái bằng, các bể nước inox lô nhô... Nhiều nghề mới khiến Đường Lâm loãng dần cái hồn của nó. Mặc dù Đường Lâm đã có ban quản lí, đã đưa du lịch về làng. Trong khi đó, ở Cự Đà, cuộc mưu sinh của người dân ở đây cũng đưa những nghề làm miến, làm tương... tràn ngập các ngõ xóm. Những ngôi nhà mới mọc lên hoặc các đợt tu sửa tạm bợ của người dân biến những ngôi nhà cổ, biệt thự thành một thứ tân cổ đánh lộn chứ không phải giao duyên.

Những người tâm huyết với làng đã nhiều lần kiến nghị cơ quan văn hóa tìm cách giữ lại cái hồn làng. Nhưng cơ quan văn hóa còn bận trăm việc khác. Có ban quản lý, tức là có ý thức, có tổ chức giữ gìn, hay không có ban quản lý, một mẫu số chung của làng cổ là đi đến sự phá vỡ (không gian, văn hóa) và pha loãng.

Vấn đề của bảo tồn gần như không có gì thay đổi: Bảo tồn và mưu sinh không thể chung một lối đi. Người dân cũng phải sống.

Người Lái Đò