http://www.hanoimoi.com.vn

Ảnh: Nguyệt Ánh

(HNM) - Người Hà Nội luôn tự hào về giọng nói của mình, một giọng nói được kết tinh từ  những nét văn hóa của mảnh đất Thăng Long ngàn năm văn hiến, một giọng nói được coi là chuẩn mực… Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng tầm vóc cho Thủ đô ngàn năm tuổi, đã có không ít người băn khoăn rằng: Liệu tiếng Hà Nội có còn giữ được vị trí độc tôn ấy, nó sẽ được gìn giữ và phát huy như thế nào?

Một di sản văn hóa phi vật thể

Tiếng Hà Nội có phải là tiếng chuẩn của cả nước không? Trả lời cho vấn đề này, PGS. TS Phạm Văn Tình - Viện Ngôn ngữ học  - cho biết: Từ xưa đến nay, trên thế giới hay ở nước ta hầu như chưa có nước nào có điều luật quy định tiếng thủ đô là tiếng chuẩn cho cả nước cả. Nhưng nhiều quốc gia (mà hình như ở nước ta nữa) có một luật “bất thành văn” coi tiếng thủ đô (như Hà Nội) là chuẩn mực. Cũng bởi tiếng Hà Nội hội được nhiều ưu thế. Trong giao tiếp, nói năng người Hà Nội phát âm rất dễ nghe, dễ hiểu, thanh lịch và trong sáng. Hơn nữa, thủ đô là nơi tập hợp đa dạng và hòa đồng được nhiều nét các phương ngữ khác. Dù là người tứ xứ khi về đây, chỉ sau vài thập niên, vài thế hệ, tiếng nói gốc dần bị phôi pha để rồi hòa quyện vào tiếng nói đặc trưng của đất Hà thành.

Người Hà Nội đã tạo nên một tiếng nói chung, không lẫn với bất cứ địa phương nào chính từ sự giao thoa văn hóa, sự sàng lọc tinh tế từ mọi miền đất nước. Giọng Hà Nội có đầy đủ 6 thanh điệu, cách phát âm nhẹ nhàng, mềm mại “tròn vành rõ chữ”, đặc biệt có sự uốn giọng uyển chuyển, dịu ngọt. Vì thế, tác giả Vũ Quang Hào trong bài “Vẻ đẹp của tiếng Hà Nội” đã viết: “Cái khát khao thầm kín nhưng không ai muốn giấu là những người lính trên hai miền Nam Bắc bao năm xa nhà đều thèm nghe, muốn được tự tai mình nghe giọng con gái Thủ đô”. Và những du khách nước ngoài khi đến Hà Nội thường rất ấn tượng bởi giọng nói của các cô gái Hà Nội, vừa thướt tha duyên dáng, vừa ríu rít “nói mà nghe như hát”. Có lẽ sức hấp dẫn và quyến rũ của tiếng Hà Nội chính là ở hệ thống ngữ âm giàu chất nhạc trầm bổng hơn tất cả các vùng và cách uốn giọng ngọt ngào độc đáo của người Hà Nội. Với vốn từ giàu có, lại biết sử dụng đúng nơi đúng chỗ, người Hà Nội đã tạo nên một phong cách riêng trong tiếng nói không pha trộn, vừa hào hoa, nhã nhặn, vừa lịch lãm nhún nhường.

Tiếng Hà Nội được coi là di sản văn hóa phi vật thể Hà Nội, như một phẩm chất, một thứ tinh túy nhất được chưng cất từ giá trị ngàn năm của văn hóa Hà Nội.

Tuy nhiên, cùng với sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ giữa các vùng miền, tiếng nói, cách nói của người thủ đô cũng đang dần thay đổi. Trong tầm vóc mới của Thủ đô mở rộng, liệu tiếng Hà Nội có còn giữ được vị trí độc tôn của mình? Đó là niềm trăn trở không chỉ của các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa mà còn của những người yêu Hà Nội.

Tiếp xúc, giao thoa và bảo lưu

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng gia đình phải có từ 3 đời trở lên sống ở đất Kinh kỳ này mới được coi là người Hà Nội gốc. Từ nghìn năm nay, người dân tứ xứ đã đổ về đất Thăng Long - Kẻ Chợ, một trung tâm thương mại sầm uất để lập nghiệp. Họ là kẻ sĩ, nghệ nhân, thương gia, thợ thuyền, binh lính đến từ nhiều vùng miền khác nhau, qua nhiều đời sinh cơ lập nghiệp đã tạo ra một phương ngữ đặc biệt là tiếng Hà Nội. Một tiếng nói thâu nạp những gì tinh túy nhất của nhiều vùng miền, rồi lan tỏa khắp nơi, mang màu sắc hương vị và phong cách riêng Hà Nội. Đó là sự kết tinh chọn lọc tự nhiên của nhân dân. Tiếng Hà Nội vừa là tiếng nói của vùng cổ nhất, vừa là ngôn ngữ phát triển nhất, bốn phương tụ lại.  Tiếng Hà Nội đúng là sản phẩm của sự tích hợp “nhiều trong một”.

Không biết ở những khu phố cổ Hà Nội hiện nay, có bao nhiêu gia đình Hà Nội gốc sinh sống, nhưng đồ rằng con số đó cũng khiêm tốn thôi. Theo số liệu từ các nhà nghiên cứu, đến quá nửa dân số Hà Nội là người ngoại tỉnh hoặc gốc các tỉnh khác nhập cư về. Cho nên sắp tới khi Hà Tây sáp nhập với Hà Nội, dân số Hà Nội sẽ tăng lên, địa phận hành chính được nới rộng ra và tiếng Hà Nội  sẽ có sự hòa trộn, giao thoa đáng kể.

Theo PGS. TS Phạm Văn Tình, trong một cộng đồng chung, mỗi phương ngữ sẽ có tính bảo lưu. Hà Nội được mở rộng, nhưng vẫn tồn tại những vùng phương ngữ riêng của Hà Tây, Hòa Bình (nơi có nhiều người thuộc dân tộc Mường, tuy cùng “anh em” xưa với tiếng Việt nhưng cũng có nhiều khác biệt)... Khi đã vào Hà Nội, những vùng dân cư đó sẽ có ý thức  nói giọng Hà Nội để tránh sự lạc điệu. Hoặc giả ngay khi họ không có ý thức, sức ép của bối cảnh cũng làm cho sắc thái ngôn ngữ của các cá thể (hay các cộng đồng nhỏ hơn) buộc phải đổi thay. Đó là các yếu tố  tâm lí - tự nhiên nhưng ít nhiều họ vẫn bảo lưu được sắc thái ngôn ngữ của riêng mình. Tiếng Hà Nội cũng vậy, nó có những nét văn hóa và đặc thù không dễ bị đồng hóa. Một phương ngữ tồn tại hàng nghìn năm không dễ dàng bị thay đổi. Nó sẽ có sự giao lưu, giao thoa, chuyển di, hòa nhập. Và trong quá trình hòa nhập, chuyển giao, tiếng Hà Nội bằng thế mạnh và sức hút của mình sẽ “nhẹ nhàng” đồng hóa các phương ngữ khác. Đó là quy luật chung của ngôn ngữ trên toàn thế giới, ngôn ngữ nào có quyền năng lớn hơn, sức lan tỏa lớn hơn sẽ lấn át các ngôn ngữ yếu thế (các nhà khoa học tính rằng, cứ vài ba năm,  lại có một “tiểu ngôn ngữ” rơi vào nguy cơ tuyệt chủng). Như vậy sắp tới sẽ có một vùng phương ngữ Hà Nội rộng hơn, nhưng cốt cách tiếng Hà Nội không dễ dàng thay đổi. Có chăng cũng chỉ là một phần nhỏ bởi sự thay đổi của một phương ngữ là cả một quá trình, nó đã ăn sâu vào tiềm thức và không dễ dàng xóa bỏ...

Giọng Thủ đô ngàn năm văn hiến vẫn mãi trường tồn cùng lịch sử.

Thùy Dương