http://www.hanoimoi.com.vn

Những năm trước đây, cứ mỗi dịp Tết đến là làng Yên Phụ (quận Tây Hồ, Hà Nội) lại bừng lên trong màu sắc xanh, đỏ, tím, vàng rực rỡ của giấy màu. Khắp làng nhộn nhịp không khí làm nghề và ở đây dường như mùa Xuân đến sớm. Thế nhưng khoảng 5-7 năm trở lại đây, nghề làm giấy màu truyền thống của làng Yên Phụ mai một dần.

Yên Phụ là một làng cổ nằm trên bán đảo nhô ra Hồ Tây. Theo các cụ cao niên kể lại: Làng Yên Phụ từ xưa có hai nghề truyền thống là nuôi cá cảnh và bồi giấy màu (nhập giấy trắng về rồi quét màu lên giấy, phơi khô, gấp lại thành từng tập, người dân nơi đây gọi là bồi giấy). Riêng nghề bồi giấy màu không biết gắn bó với người làng Yên Phụ từ bao giờ, chỉ biết nghề này đã trở thành nghề thu nhập chính cho nhiều gia đình trong làng những năm trước đây.

Một thời, kể cả bao cấp, bồi giấy màu là nghề mưu sinh của cả làng. Ông Đỗ Đình Phúc ở số nhà 57, tổ dân phố 25, cụm 4 (làng Yên Phụ), một gia đình theo nghề bồi giấy từ 1954, nay vẫn duy trì nghề, kể rằng: Từ vùng tản cư về là gia đình theo nghề bồi giấy. Có lẽ nghề bồi giấy được khởi nguồn từ làng Bưởi bên kia Hồ Tây. Nhớ ngày  bao cấp, việc bồi và vận chuyển giấy ra vào làng phải làm vụng trộm. Sáng tinh mơ hoặc tối sẩm mới chất giấy lên sau xe đạp đưa hàng xuống Hàng Mã, các chợ Đồng Xuân, Bắc Qua… hoặc đi các tỉnh xa. Khi xóa bỏ bao cấp, thời mở cửa, nghề được phát triển trở lại thì làng có vẻ sầm uất, nhộn nhịp hơn. Thời gian này, xe đạp, xe máy, kể cả ô tô… chở giấy ra vào tấp nập, rộn rã, khắp đầu làng, cuối ngõ phơi phới những tấm giấy màu sặc sỡ. Thích nhất là lũ trẻ con, tha hồ tận dụng giấy màu thừa để làm diều, cắt hình, ghép chữ, làm thủ công…, mặt mũi đứa nào cũng lấm lem màu phẩm, tuổi thơ Yên Phụ lớn lên bên những tấm giấy màu giăng kín đường làng…

Bà Xuân năm nay trên 70 tuổi, nhà ở đầu làng kể: Nghề làm giấy màu không cầu kỳ và phức tạp, thức khuya, dậy sớm như các nghề khác. Công việc đơn giản, ban đầu chỉ bỏ ra ít vốn sắm đồ để bồi giấy là mấy cái chậu sành (chậu sành tốt hơn chậu đồng, nhôm bởi khi làm xong rửa phẩm rất thuận tiện, không bị phẩm màu bám vào), mấy cái chổi (nghề gọi là thép bồi - chổi bằng thép lâu mòn và mịn màu), hàng nghìn que dò bằng tre (que để móc giấy đem phơi) và giàn phơi giấy. Khâu sản xuất chẳng cần kỹ thuật, bí quyết gì cầu kỳ lắm, chỉ cần có tính tỉ mỉ, kiên trì, ngồi suốt 4 -5 tiếng đồng hồ mới đứng dậy, nghỉ ăn cơm lại ngồi bồi cho đến chiều tối. Gần Tết, nhiều việc có khi ngồi cho đến khuya. Nói chung ai cũng có thể làm được sau một thời gian ngắn học nghề. Tuy vậy, để có được một tấm giấy màu đẹp, sắc nét thì quan trọng nhất là khâu pha màu. Điều này dường như chỉ có người làng Yên Phụ mới làm được.

Cũng chẳng có bí quyết gì riêng cả mà từ chính kinh nghiệm gia truyền với một công thức tự họ đúc kết được qua quá trình làm nghề. Với người không có kinh nghiệm, việc pha phẩm không đúng cách, đúng liều lượng có thể làm hỏng cả mẻ giấy màu,bởi nếu quá nhiều màu, giấy sẽ nhòe nhoẹt, còn nếu ít màu, tấm giấy sẽ trở nên nhợt nhạt, không có độ sắc nét, mịn màng… Không vất vả, lại ít độc hại, nguyên liệu sản xuất đơn giản song thu nhập không cao nên những thế hệ sau của làng Yên Phụ không còn mặn mà với nghề. Một thanh niên khỏe (dù cần cù) cũng chỉ bồi được từ 1200 - 1500 tờ/ngày. Nếu là giấy khổ to có thể kiếm được 30.000đ/ngày, còn giấy nhỏ chỉ được 15.000đ/ngày. Nhất là những năm gần đây, sự xuất hiện của sản phẩm giấy màu ngoại phong phú, đủ chủng loại, hiện đại, bắt mắt, giá lại rẻ, đã khiến cho giấy màu Yên Phụ mất dần thị trường. Người làng Yên Phụ không tìm được đầu ra cho sản phẩm, lượng giấy tiêu thụ giảm đi đáng kể kéo theo sự bấp bênh rồi mai một của làng nghề.

Bây giờ, Yên Phụ chỉ còn gần chục gia đình vẫn giữ nghề truyền thống của làng, nhưng cũng chỉ cầm chừng. Cô Yên - một trong những người còn làm nghề cho biết: “Làm nghề để giữ nghề, song cũng để đỡ đần thêm cho gia đình. Những năm trước đây, giấy làm ra được khách hàng tìm mua khá đông. Họ mua về để cuốn pháo, làm sớ, gói hương, giấy thủ công học sinh, quần áo hàng mã… Nhất là những ngày cuối năm, làm không hết việc, hàng không có để bán. Còn bây giờ, người ta mua về chủ yếu để viết sớ ở các chùa hoặc gói hương. Số lượng cũng rất ít, chủ yếu là khách quen nên thu nhập mỗi tháng may ra được 150.000 - 200.000 đồng. Làm giấy màu không vất vả song cũng phải luôn chân luôn tay suốt ngày. Khắp nhà loang lổ phẩm màu. Trời nắng còn đỡ, chứ trời mưa thì đành ngồi nhìn giấy sũng nước. Cứ tình trạng này không biết tôi còn giữ nghề được bao lâu nữa”.

Tâm sự của cô Yên dường như cũng là nỗi băn khoăn, lo lắng của nhiều người dân Yên Phụ còn đeo đẳng với nghề. Nhà bà Thu vừa làm giấy màu, vừa làm hương nên phải thuê thêm hai thợ quét phẩm. Tết vừa rồi, sản phẩm tiêu thụ được nhiều hơn, khách ở các tỉnh như Hà Tây, Bắc Giang…cũng tìm đến mua, gia đình phải thuê thêm vài thợ nữa hỗ trợ việc bồi giấy và cuốn hương. Sản phẩm của bà tuy không thể so sánh với giấy màu sản xuất theo công nghệ hiện đại song vẫn giữ được nét đẹp truyền thống và rực rỡ của giấy màu thủ công. Bà bảo: “nếu chịu khó, mỗi ngày thợ của tôi  cũng có thu nhập khoảng 15.000 - 20.000 đồng. Tuy không nhiều, song cũng có thể tạo việc làm cho nhiều thành viên trong gia đình cải thiện đời sống. Bỏ nghề không những tiếc mà còn không biết làm gì khác để kiếm sống…”

Làng Yên Phụ bây giờ đã khác xưa nhiều, nhà cửa san sát, thi nhau xây cao tầng với nhiều kiểu kiến trúc hiện đại. Những giàn phơi giấy màu xanh đỏ chỉ còn thấy lác đác, lọt thỏm giữa các hàng quán kinh doanh dịch vụ sầm uất. Thời hoàng kim làm nghề và sống với nghề của làng đã lùi xa. Không biết rồi đây người Hà Nội và cả nước có còn biết Hà Nội đã từng có một làng nghề bồi giấy màu nằm bên Hồ Tây thơ mộng ?.

HNM