13/05/2005 08:09
Đ́nh Thanh Am (phường Thượng Thanh, quận Long Biên) nơi thờ Trạng Tŕnh Nguyễn Bỉnh Khiêm
Ngược đường Hà Nội-Bắc Ninh đi đến kilômét số 8 là tới làng Thanh Am (tên nôm là làng Đuống) thuộc phường Thượng Thanh -quận Long Biên. Xa xưa, Thanh Am dựng ngôi đ́nh lớn thờ ông bà Đào Kỳ và Phương Dung, hai vị tướng thời Hai Bà Trưng, quê ở tổng Cối Giang bên bờ Bắc sông Đuống làm thành hoàng. Trong số các di vật ít ỏi c̣n giữ được tại đ́nh, đáng chú ư là đôi câu đối máng treo ở hai cột lim gian giữa, trước hậu cung. Câu đối chữ Hán khắc kiểu chữ triện, do Nguyễn Cẩn người làng Du Lâm (xă Mai Lâm, huyện Đông Anh) đậu cử nhân năm 1879, làm Tuần phủ Quảng Yên soạn:
Hy Dy bí, Thanh Điền kỳ, kế khởi vô nhân, nhất đại vân am truyền lư học
Hưng Đạo công, Văn Trinh đức, danh đồng bất hủ, thiên thu thanh ngạn ngật sùng từ.
Câu đối có nhắc đến những người tài giỏi: Hy Dy, tên hiệu của Trần Đoàn, giỏi về toán và khoa tướng số; Thanh Điền, tức Lưu Cơ, người đời Tam quốc có tài tiên tri; Văn Trinh tức Chu Văn An; Bạch Vân tên hiệu của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Nhà nghiên cứu Vũ Tuân Sán dịch:
Bí quyết của Hy Dy, kỳ lạ của Thanh Điền, nối tiếp há không ai, suốt đời cụ ở am mây trao truyền lư học
Công lao của Hưng Đạo, đức hạnh của Văn Trinh, ngàn năm bên bờ sông trong, ṿi vọi đền thờ.
Mấy chữ “vân am” - “am mây” khiến nhiều người suy nghĩ, phải chăng vị thần thứ ba được thờ ở ngôi đ́nh này chính là Bạch Vân Nguyễn Bỉnh Khiêm ? Trong lúc mọi người c̣n băn khoăn th́ một người ở làng đă t́nh cờ t́m được bản thần tích “Thanh Am phúc thần sự tích lược kư”. Bản thần tích 16 trang do Trần Mỹ, người làng Trung Am (Vĩnh Bảo, Hải Pḥng) đậu cử nhân năm 1891, làm Tri phủ Hoài Đức, soạn năm 1909. Thần tích ghi được các sắc phong, ngày giỗ của thân phụ, thân mẫu, tập Bạch Vân am thi tập và cả bài văn tế đọc trong ngày giỗ Nguyễn Bỉnh Khiêm. Tư liệu cho biết, ngày ấy trong lúc rảnh việc công, Tri phủ Trần Mỹ đă về thăm Thanh Am và được các bô lăo ở đây kể chuyện, từ lâu Thanh Am có thờ một vị phúc thần quê ở Trung Am nhưng chẳng may bản thần tích đă mất. Nhưng hằng năm vào ngày 28 tháng Một âm lịch, nhân dân Thanh Am vẫn cử người mang lễ vật về Trung Am dự ngày giỗ Tổ. Chắp nối các tư liệu, Trần Mỹ đă biên soạn bản thần tích nói về Nguyễn Bỉnh Khiêm, ông Trạng được nhân dân Thanh Am thờ làm Thành hoàng làng.
Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585) người làng Trung Am, huyện Vĩnh Bảo, Hải Pḥng, thưở nhỏ được người đời khen là thần đồng. Năm 1535 ông đậu trạng nguyên, được bổ các chức Đông các hiệu thư, Tả thị lang bộ H́nh, Tả thị lang bộ Lại, Đông các đại học sĩ, tước Tŕnh Tuyên Hầu rồi thăng lên Tŕnh Quốc Công, bởi vậy người đương thời gọi ông là Trạng Tŕnh.
Nguyễn B́nh Khiêm, làm quan nhà Mạc 8 năm th́ xin về quê dạy học. Trong 8 năm ở kinh đô và cả khi đă về quê, mỗi lần vua Mạc vời ông ra kinh đô hỏi việc chính sự, Nguyễn Bỉnh Khiêm đều có qua Thanh Am. Là người tài cao, học rộng, nhận ra vẻ đẹp của vùng đất màu mỡ ở bờ Nam sông Đuống, ông đă cho một chi con cháu đến đây lập nghiệp, đặt tên ấp là Hoa Am. Năm 1841, vua Thiệu Trị lên ngôi, v́ kiêng huư tên mẹ của vua nên Hoa Am đổi gọi là Thanh Am.
Nhớ ơn ông, con cháu họ Nguyễn và dân làng Thanh Am đă dựng ngôi đ́nh lớn để thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Việc phát hiện đ́nh Thanh Am thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm được coi là một sự kiện văn hoá của năm 1989. Nếu làng Khuyến Lương (quận Hoàng Mai), nơi duy nhất của Hà Nội có đền thờ Nguyễn Trăi th́ làng Thanh Am (quận Long Biên) là nơi duy nhất của Hà Nội có đ́nh thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Nhằm ǵn giữ một di tích quư, ngày 9-1-1990, Bộ VH-TT đă ra quyết định xếp hạng bảo tồn đ́nh Thanh Am. Năm 1996, đ́nh được sửa chữa lớn với kinh phí gần 1 tỷ đồng. Điều quư nhất là sau lần trùng tu này, bộ kết cấu gỗ và các mảng chạm khắc nghệ thuật đều được giữ ǵn nguyên vẹn. Đ́nh Thanh Am 7 gian, diện tích 328m2, chiều dài 29m, chiều rộng 11m. Cột cái cao 5,1m, chu vi 1,8m. ở các chân cột, cách mặt đất 30 cm có những lỗ rộng h́nh chữ nhật, dấu vết của hệ thống sàn đ́nh xưa kia. Bộ khung gỗ trang trí tỷ mỷ. Các con giường trang trí hoa lá vân mây bằng kỹ thuật chạm nổi. Đầu kẻ chạm lộng các h́nh rồng mây, phần trên có tứ linh, tứ quư mang phong cách nghệ thuật thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn.
Hằng năm, hội làng Thanh Am diễn ra từ 9 đến 11 tháng Ba âm lịch. ngày 9 khai hội có lễ rước nước trên sông Đuống với tṛ múa cờ dẹp đường chỉ có ở Thanh Am. Hiện nay, làng vẫn c̣n giữ tục kết chạ giao hiếu với làng Lê Xá (Mai Lâm - Đông Anh). Ngày chính hội, khi đoàn “quan anh” Lê Xá vừa sang sông th́ Thanh Am cử bô lăo cùng cờ lọng và đội bát âm ra đón tận đầu làng.
Lễ hội đ́nh Thanh Am 2005 thật đông vui. Cùng với các tṛ chơi dân gian, hội c̣n có hát quan họ, chầu văn. Đoàn chèo Hải Pḥng diễn hai vở: “Tạo dựng ngai vàng” và “Nguyễn Bỉnh Khiêm và Chu Văn An”. Trong hàng trăm đoàn khách, có đoàn 26 người gồm bô lăo, cán bộ và nhân dân Trung Am, quê của Trạng Tŕnh cũng đến dự.
HNM